سکنجبین یکی از نوشیدنی های سنتی و پرطرفدار ایرانی است که معمولاً از ترکیب سرکه، شیرین کنندهای مانند شکر یا عسل و آب تهیه میشود. این نوشیدنی به ویژه در روزهای گرم سال برای رفع عطش و همراه با کاهو مصرف میشود. با این حال در سال های اخیر درباره خواص سکنجبین برای لاغری، کبد چرب، قند خون، پوست و کاهش التهاب نیز مطالب مختلفی منتشر شده است.
بخش مهمی از این ادعاها به وجود سرکه و اسید استیک در سکنجبین مربوط میشود. پژوهش های انسانی درباره سرکه نشان داده اند که مصرف آن ممکن است روی قند خون بعد از غذا و برخی شاخصهای مرتبط با وزن اثر داشته باشد اما این یافته ها به معنی چربیسوز بودن سکنجبین یا جایگزین شدن آن با رژیم غذایی و فعالیت بدنی نیستند. همچنین مقدار شکر یا عسل موجود در سکنجبین میتواند ارزش غذایی و کالری آن را به میزان قابل توجهی تغییر دهد.
در ادامه خواص سکنجبین و شواهد علمی مربوط به هرکدام را بررسی میکنیم تا مشخص شود کدام ادعاها پشتوانه علمی دارند و آیا سکنجبین میتواند انتخاب مناسبی برای کاهش وزن باشد یا خیر.
آیا سکنجبین همان سرکه انگبین است؟
در کاربرد عمومی، اصطلاح سکنجبین و سرکه انگبین گاهی به جای یکدیگر استفاده میشوند، اما دستور تهیه آنها میتواند بسته به منطقه و روش تهیه متفاوت باشد. پایه اصلی این نوشیدنی معمولاً سرکه و یک ماده شیرین کننده است و در برخی دستورهای سنتی از موادی مانند نعناع نیز استفاده میشود.
بنابراین نمیتوان برای تمام انواع سکنجبین یک ترکیب ثابت در نظر گرفت. میزان سرکه، شکر یا عسل، آب و سایر مواد میتواند بر طعم، کالری و حتی اثرات تغذیه ای آن تأثیر بگذارد. این نکته به خصوص برای افرادی که سکنجبین را با هدف لاغری مصرف میکنند اهمیت دارد؛ زیرا سکنجبین شیرین شده با مقدار زیادی شکر میتواند کالری قابل توجهی وارد رژیم غذایی کند.
ارزش غذایی سکنجبین
ارزش غذایی سکنجبین به دستور تهیه آن بستگی دارد و نمیتوان یک عدد ثابت برای کالری تمام انواع آن اعلام کرد. مهم ترین عامل در میزان کالری، مقدار شکر یا عسل استفاده شده است.
سرکه به تنهایی کالری نسبتاً کمی دارد و ماده فعال اصلی آن اسید استیک است. از سوی دیگر شکر و عسل منابع کربوهیدرات و قند هستند و افزایش مقدار آنها میتواند انرژی دریافتی از یک لیوان سکنجبین را بالا ببرد.
برای نمونه، در یک شربت تجاری سکنجبین، ارزش غذایی هر ۱۰۰ گرم حدود ۳۳۰ کیلوکالری و ۷۸.۲ گرم قند است. ارزش غذایی سکنجبین در هر ۱۰۰ گرم برابر است با:
| ماده مغذی | مقدار تقریبی |
|---|---|
| انرژی | ۳۳۰ کیلوکالری |
| قند | ۷۸.۲ گرم |
| چربی | ۰ گرم |
| پروتئین | ۰ گرم |
| فیبر | قابل توجه نیست |
خواص سکنجبین
خواص سکنجبین تا حد زیادی به مواد اولیه و میزان مصرف بستگی دارد؛ اما برخی از فواید آن عبارتند از:
سکنجبین برای کبد چرب
یکی از پرسش های رایج این است که آیا سکنجبین برای کبد چرب مفید است؟ در حال حاضر شواهد کافی برای اینکه بتوان سکنجبین را به عنوان درمان کبد چرب توصیه کرد وجود ندارد.
بسیاری از پژوهش های مربوط به فواید احتمالی سرکه روی شاخص های متابولیک انجام شده اند و نتایج برخی مطالعات درباره قند خون، چربی خون و وزن امیدوارکننده بوده است، اما این نتایج را نمیتوان مستقیماً به درمان بیماری کبد چرب یا همه انواع سکنجبین تعمیم داد. ضمن اینکه سکنجبین حاوی شکر زیاد میتواند برای افرادی که باید مصرف قند و کالری خود را کنترل کنند، انتخاب مناسبی نباشد.
بنابراین در افراد مبتلا به کبد چرب، اولویت باید با کاهش وزن در صورت اضافه وزن، تغذیه متعادل، فعالیت بدنی و درمان عوامل زمینه ای باشد و سکنجبین تنها در صورت تناسب با رژیم غذایی فرد مصرف شود.
سکنجبین برای پوست
سرکه حاوی اسید استیک و برخی ترکیبات زیست فعال است و در مطالعات آزمایشگاهی و برخی تحقیقات پوستی، خواص ضدمیکروبی و آنتی اکسیدانی برای سرکه گزارش شده است. با این حال این موضوع به معنای اثبات اثر نوشیدن سکنجبین بر سلامت یا زیبایی پوست نیست. یک مرور علمی درباره فواید سرکه برای پوست نیز به وجود برخی شواهد درباره کاربردهای پوستی اشاره کرده اما همزمان درباره احتمال آسیب پوستی در صورت استفاده نادرست هشدار داده است.
حتی در یک مطالعه روی افراد مبتلا به درماتیت آتوپیک، استفاده موضعی از سرکه سیب رقیق شده بهبود معناداری در سد پوستی ایجاد نکرد و بسیاری از شرکت کنندگان دچار تحریک خفیف پوست شدند. بنابراین بهتر است سکنجبین را به عنوان درمان مشکلات پوستی معرفی نکنیم و از استفاده مستقیم و غلیظ از سرکه روی پوست نیز خودداری شود.
خواص سکنجبین ناشتا
یکی از باورهای رایج، مصرف سکنجبین به صورت ناشتا برای پاکسازی بدن، چربی سوزی یا بهبود گوارش است. با این حال شواهد علمی معتبری وجود ندارد که نشان دهد نوشیدن سکنجبین ناشتا باعث سم زدایی بدن یا چربی سوزی سریع تر میشود.
حتی برخی پژوهش ها نشان داده اند که مصرف سرکه میتواند در بعضی افراد باعث تهوع یا ناراحتی گوارشی شود. در یک مطالعه انسانی، کاهش اشتها پس از مصرف سرکه تا حد زیادی با احساس تهوع همراه بود و پژوهشگران استفاده از سرکه بهعنوان سرکوبکننده طبیعی اشتها را توصیه نکردند.
بنابراین اگر فردی با مصرف سکنجبین ناشتا دچار سوزش معده، تهوع یا ناراحتی گوارشی میشود، دلیلی برای ادامه این روش وجود ندارد.
رفع عطش
رفع عطش یکی از کاربردهای سنتی و منطقی سکنجبین است. مصرف یک نوشیدنی رقیق و خنک میتواند به تأمین مایعات بدن کمک کند و برای بسیاری از افراد در هوای گرم خوشایند باشد.
با این حال، اگر سکنجبین مقدار زیادی شکر داشته باشد، مصرف مکرر آن میتواند دریافت قند و کالری را افزایش دهد. برای مصرف روزمره، میتوان میزان شیرین کننده را کاهش داد و سکنجبین را با آب کافی رقیق کرد.
تنظیم قند خون
یکی از زمینه هایی که درباره سرکه شواهد انسانی بیشتری وجود دارد، تأثیر احتمالی آن بر پاسخ قند خون بعد از غذاست. یک فراتحلیل از مطالعات مربوط به افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ نیز نشان داد مصرف سرکه میتواند قند خون ناشتا و HbA1c را کاهش دهد، اما پژوهشگران به محدودیت هایی مانند حجم نمونه کم و تفاوت در نوع و مقدار سرکه اشاره کردند.
با این حال نباید نتیجه گرفت که سکنجبین میتواند دیابت را درمان یا جایگزین دارو کند. علاوه بر این شکر موجود در سکنجبین ممکن است اثر مطلوب سرکه را تا حدی خنثی کند. بنابراین افراد مبتلا به دیابت باید مقدار شیرین کننده سکنجبین را جدی بگیرند.
سکنجبین برای کاهش التهاب
سرکه حاوی ترکیباتی مانند اسیدهای آلی و برخی ترکیبات آنتی اکسیدانی است و مطالعات آزمایشگاهی و مروری، پتانسیل ضدالتهابی برخی انواع سرکه را بررسی کردهاند.
با این حال، بخش قابل توجهی از شواهد ضدالتهابی مربوط به مطالعات آزمایشگاهی، حیوانی یا انواع خاصی از سرکه است. بنابراین هنوز نمیتوان گفت نوشیدن سکنجبین در انسان التهاب سیستمیک را به طور قابل توجهی کاهش میدهد. به بیان ساده وجود ترکیبات زیست فعال در سرکه به معنای اثبات اثر درمانی سکنجبین بر بیماریهای التهابی نیست.
کمک به لاغری
آیا سکنجبین برای لاغری مفید است؟ پاسخ کوتاه این است: ممکن است سرکه موجود در سکنجبین اثر کوچکی بر برخی شاخص های مرتبط با وزن داشته باشد اما سکنجبین یک نوشیدنی چربی سوز محسوب نمیشود.
بررسی های جدید روی مصرف سرکه نتایج امیدوارکننده ای نشان داده اند. یک مرور جامع از فراتحلیل های کارآزمایی های تصادفی شده گزارش کرد که مصرف سرکه با کاهش متوسط حدود ۱.۰۶ کیلوگرم وزن بدن در مطالعات بررسی شده همراه بوده است با این حال این نتیجه مربوط به انواع مختلف سرکه و مطالعات مختلف است و نمیتوان آن را مستقیماً به سکنجبین تعمیم داد.
همچنین یک متاآنالیز جدید از ۱۰ کارآزمایی تصادفیشده با ۷۸۹ شرکت کننده نشان داد مصرف روزانه سرکه سیب در برخی افراد دارای اضافه وزن، چاقی یا دیابت نوع ۲ با کاهش وزن، BMI و دور کمر همراه بوده است. با این حال مدت بسیاری از مداخلات کوتاه مدت بوده و ناهمگونی بین مطالعات وجود داشته است.
از طرف دیگر یک مطالعه ۸ هفته ای روی سرکه قرمز کاهش چربی بدن را نشان نداد، بنابراین شواهد درباره اثر مستقیم سرکه بر چربی سوزی همچنان قطعی نیست.
در نتیجه اگر سکنجبین با شکر زیاد تهیه شود، ممکن است حتی برای رژیم کاهش وزن نامناسب باشد. برای استفاده در رژیم لاغری، مقدار شیرین کننده باید محدود باشد و سکنجبین نباید جایگزین یک رژیم غذایی متعادل شود.
بهترین زمان مصرف سکنجبین برای لاغری
برای لاغری، شواهد علمی زمان مشخص و اثبات شده ای را برای مصرف سکنجبین تعیین نکرده اند. مطالعات مربوط به سرکه بیشتر مصرف آن همراه غذا یا نزدیک به وعده غذایی را بررسی کردهاند، برای مثال برخی مطالعات اثر سرکه را بر پاسخ قند خون و سیری بعد از یک وعده غذایی ارزیابی کردهاند. بنابراین نمیتوان گفت مصرف سکنجبین ناشتا، قبل از خواب یا در ساعت خاصی از روز باعث چربی سوزی بیشتری میشود.
اگر سکنجبین را برای کمک به کنترل کالری مصرف میکنید، مهم تر از زمان مصرف، مقدار قند افزوده و حجم مصرفی است. همچنین بهتر است از مصرف مقادیر زیاد سرکه به صورت غلیظ خودداری شود.
عوارض مصرف سکنجبین
مصرف متعادل سکنجبین برای بیشتر افراد سالم معمولاً مشکل خاصی ایجاد نمیکند اما مصرف زیاد یا سکنجبین بسیار اسیدی و شیرین میتواند با مشکلاتی همراه باشد.
مهمترین نکات عبارتند از:
- مصرف زیاد سرکه ممکن است باعث ناراحتی گوارشی، تهوع یا سوزش معده شود.
- اسیدی بودن سرکه میتواند در مصرف مداوم به فرسایش مینای دندان کمک کند. یک مطالعه ۸ هفته ای افزایش شاخص فرسایش دندان را در گروه مصرف کننده نوشیدنی سرکه ای گزارش کرد.
- سکنجبین های شیرین میتوانند قند و کالری زیادی داشته باشند و برای افراد مبتلا به دیابت یا کسانی که قصد کاهش وزن دارند مناسب نباشند.
- مصرف مقادیر زیاد سرکه در کنار برخی شرایط یا داروها ممکن است نیازمند احتیاط باشد، بنابراین افراد مبتلا به بیماری های زمینه ای یا مصرف کننده دارو بهتر است پیش از مصرف منظم و زیاد با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنند.
- استفاده مستقیم و غلیظ از سرکه روی پوست میتواند باعث تحریک یا آسیب پوستی شود.
جمع بندی:
سکنجبین یک نوشیدنی سنتی است که پایه اصلی آن معمولاً سرکه، آب و یک ماده شیرین کننده است. مهم ترین نکته درباره خواص آن این است که شواهد علمی موجود بیشتر درباره سرکه و اسید استیک هستند نه خود سکنجبین. مطالعات انسانی نشان داده اند که سرکه ممکن است به کاهش پاسخ قند خون بعد از غذا و در برخی شرایط به کاهش جزئی وزن کمک کند اما شواهد برای معرفی آن بهعنوان یک ماده چربی سوز یا درمان کننده کبد چرب و التهاب کافی نیست.
اگر هدف شما لاغری است، نوع کم شیرین سکنجبین میتواند در حد یک نوشیدنی در رژیم غذایی قرار بگیرد اما مصرف سکنجبین پرشکر میتواند کالری و قند دریافتی را افزایش دهد. در نهایت، کاهش وزن پایدار بیشتر به مجموع کالری دریافتی، کیفیت رژیم غذایی، فعالیت بدنی و عادات سبک زندگی وابسته است تا مصرف یک نوشیدنی خاص.
سوالات متداول:
۱- آیا سکنجبین برای لاغری مفید است؟
سکنجبین به خودی خود چربی سوز نیست. برخی مطالعات درباره سرکه، کاهش جزئی وزن را گزارش کرده اند، اما این نتایج مستقیماً به سکنجبین قابل تعمیم نیست؛ به خصوص اگر سکنجبین با مقدار زیادی شکر تهیه شود.
۲- آیا سکنجبین برای کبد چرب خوب است؟
در حال حاضر شواهد کافی برای توصیه سکنجبین به عنوان درمان کبد چرب وجود ندارد. مطالعات مربوط به سرکه بیشتر روی شاخص های متابولیک مانند قند خون و وزن تمرکز داشته اند و نمیتوان این نتایج را به درمان کبد چرب تعمیم داد.
۳- آیا مصرف زیاد سکنجبین ضرر دارد؟
مصرف زیاد سکنجبین به خصوص انواع بسیار شیرین یا اسیدی، میتواند برای برخی افراد باعث ناراحتی گوارشی شود و مصرف مداوم نوشیدنی های اسیدی نیز ممکن است به مینای دندان آسیب بزند. شواهد مربوط به سرکه سیب نیز بر اهمیت مصرف متعادل و رعایت روش صحیح مصرف تأکید دارند.
منابع:
دیدگاه شما