خبر مرگ یک کارمند جوان در مؤسسه تحقیقات ضدطاعون ایرکوتسک روسیه، دوباره نام بیماری طاعون را به تیتر رسانه‌ها برگرداند. ابتدا احتمال ابتلا به طاعون ریوی مطرح شد و شماری از افراد در تماس با او تحت مراقبت قرار گرفتند. با این حال، مقام‌های روسیه به سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده‌اند که تاکنون هیچ مورد تأییدشده‌ای از طاعون در ایرکوتسک شناسایی نشده و WHO نیز خطر برای عموم مردم را پایین ارزیابی کرده است. اما بیماری طاعون چیست که حتی نامش تا این حد ترسناک است؟
طاعون یکی از بیماری های عفونی شناخته شده در تاریخ است که عامل آن باکتری Yersinia pestis است. طبق شواهد این بیماری در گذشته باعث مرگ میلیون ها نفر در جهان شده اما امروزه با تشخیص سریع و استفاده از آنتی بیوتیک ها قابل درمان است. طاعون هنوز در برخی مناطق جهان وجود دارد و معمولاً از طریق کک های آلوده و تماس با حیوانات آلوده منتقل می‌شود.
ماجرای طاعون روسیه چیست؟
در روزهای اخیر خبرهایی درباره احتمال ابتلا به طاعون در منطقه ایرکوتسک روسیه منتشر شده است. ماجرا پس از مرگ یک تکنسین ۲۸ ساله به نام (داریا شیپیلووا) که در مؤسسه تحقیقات ضد طاعون ایرکوتسک کار می‌کرد، مورد توجه قرار گرفت.
این فرد در ۲ اکتبر ۲۰۲۶ پس از ابتلا به نوعی ذات الریه با علت نامشخص جان خود را از دست داد. برخی گزارش های رسانه ای احتمال ابتلا به طاعون ریوی یا حتی یک حادثه آزمایشگاهی را مطرح کردند، اما این ادعاها به طور قطعی تأیید نشده اند.
مقام های بهداشتی روسیه اعلام کرده اند که علت مرگ، ذات الریه با علت نامشخص بوده و آزمایش ها شواهدی از ارتباط بیماری با عوامل بیماری زای مورد مطالعه در محل کار او نشان نداده اند. همچنین افراد در تماس با بیمار تحت بررسی و نظارت پزشکی قرار گرفتند و در میان افراد بررسی شده، مواردی از کووید-۱۹ و راینوویروس شناسایی شد، اما مورد تأیید شده ای از طاعون گزارش نشده است.
سازمان جهانی بهداشت نیز اعلام کرده که روسیه وجود مورد طاعون در ایرکوتسک را تأیید نکرده است. بنابراین در حال حاضر بهتر است این اتفاق را گزارش مشکوک و در دست بررسی بدانیم، نه یک شیوع قطعی طاعون.
آیا طاعون هنوز وجود دارد؟
بله. طاعون اگرچه امروزه بسیار نادرتر از گذشته است، اما از بین نرفته و همچنان در برخی مناطق آفریقا، آسیا و قاره آمریکا به صورت طبیعی در جمعیت حیوانات وجود دارد. باکتری عامل بیماری معمولاً در چرخه ای میان جوندگان و کک های آلوده باقی می‌ماند و انسان ممکن است به صورت اتفاقی در معرض آن قرار بگیرد.
در دنیای امروز، دسترسی به آنتی‌بیوتیک، بهبود بهداشت و تشخیص سریع باعث شده است طاعون بسیار قابل کنترل تر از گذشته باشد. با این حال تأخیر در درمان می‌تواند بیماری را به عارضه ای بسیار خطرناک تبدیل کند (Cleveland Clinic).
طاعون چیست؟
طاعون یک بیماری عفونی است که توسط باکتری Yersinia pestis ایجاد می‌شود. این باکتری می‌تواند غدد لنفاوی، خون یا ریه ها را درگیر کند و بر اساس محل عفونت، علائم و نوع بیماری متفاوت خواهد بود. طاعون در انسان و برخی پستانداران دیده می‌شود و بیشتر در ارتباط با جوندگان وحشی و کک های آلوده قرار دارد.
طاعون می‌تواند با تب ناگهانی، لرز، ضعف، سردرد، درد عضلانی، تهوع و استفراغ شروع شود. نوع بیماری و سرعت دریافت درمان، نقش مهمی در شدت آن دارد.
طاعون چگونه منتقل می‌شود؟
شایع ترین راه انتقال طاعون، گزش کک آلوده است. این کک ها معمولاً از خون جوندگان آلوده تغذیه می‌کنند و سپس می‌توانند با گزش انسان، باکتری را منتقل کنند. تماس مستقیم با بافت یا مایعات بدن حیوان آلوده نیز می‌تواند باعث انتقال بیماری شود.
طاعون ریوی شرایط متفاوتی دارد. فرد مبتلا به این نوع طاعون ممکن است هنگام سرفه، قطرات تنفسی حاوی باکتری را در محیط منتشر کند و در تماس نزدیک، بیماری را به فرد دیگری منتقل کند. به همین دلیل طاعون ریوی تنها نوعی از طاعون است که می‌تواند به صورت مستقیم بین انسان ها منتقل شود و مسری تر است.
آیا احتمال همه گیری دوباره طاعون وجود دارد؟
از نظر علمی، وقوع موارد جدید طاعون همچنان امکان پذیر است، زیرا باکتری عامل آن در طبیعت از بین نرفته است. با این حال، شرایط امروزی با دوران همه گیری های تاریخی بسیار متفاوت است. شناسایی سریع موارد مشکوک، آنتی بیوتیک های مؤثر، کنترل کک‌ها و مراقبت از افراد در تماس با بیمار، احتمال گسترش گسترده بیماری را کاهش می‌دهد.
در مورد اخیر روسیه نیز با وجود نگرانی های رسانه ای تا زمان نگارش این مقاله مورد قطعی طاعون در ایرکوتسک تأیید نشده و سازمان جهانی بهداشت خطر جهانی ناشی از این حادثه را پایین ارزیابی کرده است (The Atlantic).
آیا طاعون از طریق غذا منتقل می‌شود؟
انتقال طاعون از طریق غذا مسیر معمول بیماری نیست؛ اما در شرایط خاص، امکان آن وجود دارد. برای مثال خوردن گوشت خام یا نیم پز حیوان آلوده می‌تواند در موارد نادر باعث نوعی از بیماری به نام طاعون حلقی یا Pharyngeal plague شود. بنابراین مصرف گوشت حیوانات وحشی که احتمال آلودگی آنها وجود دارد به ویژه اگر به خوبی پخته نشده باشد، می‌تواند خطرناک باشد.
در نتیجه نمی‌توان گفت طاعون یک بیماری غذایی معمول است، مسیر اصلی انتقال همچنان گزش کک آلوده و در برخی موارد تماس با حیوان آلوده یا قطرات تنفسی بیمار مبتلا به طاعون ریوی است.
انواع طاعون کدامند؟
برای آشنایی بیشتر با این بیماری در جدول زیر انواع و اطلاعات مربوط به آنها آمده است:
| نوع طاعون | محل درگیری | علامت شاخص | قابلیت انتقال انسان به انسان |
| طاعون خیارکی | غدد لنفاوی | تورم و درد شدید غدد لنفاوی یا بوبو | خیر |
| طاعون سپتی سمیک | خون | تب، ضعف شدید، خونریزی و آسیب بافتی | خیر |
| طاعون ریوی | ریه ها | سرفه، تنگی نفس و درد قفسه سینه | بله |
| طاعون حلقی | گلو و حلق | گلودرد و التهاب گلو | خیر |
طاعون خیارکی شایع ترین نوع بیماری است و معمولاً پس از گزش کک ایجاد می‌شود. طاعون سپتی سمیک زمانی رخ می‌دهد که باکتری وارد جریان خون شود و طاعون ریوی ریه ها را درگیر میکند. طاعون ریوی از نظر انتقال مستقیم اهمیت بیشتری دارد، زیرا قطرات تنفسی بیمار می‌توانند در تماس نزدیک باعث انتقال عفونت شوند.
علائم طاعون چیست؟
علائم طاعون به نوع آن بستگی دارد، اما برخی نشانه ها در چند نوع بیماری دیده می‌شوند. تب ناگهانی، لرز، سردرد، بدن درد، ضعف، خستگی، تهوع، استفراغ و گاهی اسهال از علائم عمومی هستند.
در طاعون خیارکی، تورم دردناک غدد لنفاوی که به آن بوبو گفته می‌شود، علامت مهمی است. در طاعون ریوی سرفه، تنگی نفس، درد قفسه سینه و گاهی خلط خونی یا آبکی دیده می‌شود. طاعون سپتی سمیک نیز ممکن است باعث درد شکم، خونریزی و آسیب شدید بافت ها شود.
طاعون چقدر خطرناک است؟
طاعون در صورت درمان نشدن می‌تواند بسیار خطرناک و حتی کشنده باشد. عوارض بیماری ممکن است شامل نارسایی تنفسی، نارسایی اندام ها و التهاب پرده های اطراف مغز و نخاع باشد. طاعون ریوی از خطرناک ترین انواع بیماری است و در صورت تأخیر در درمان می‌تواند به سرعت پیشرفت کند.
با این حال تشخیص زودهنگام و شروع سریع آنتی بیوتیک ها شانس بهبودی را به شکل قابل توجهی افزایش می‌دهد. بنابراین خطرناک بودن طاعون به این معنا نیست که امروزه بیماری غیرقابل درمان است، مسئله اصلی سرعت تشخیص و درمان است.
طاعون چگونه تشخیص داده می‌شود؟
پزشک علاوه بر بررسی علائم، سابقه سفر، تماس با حیوانات، احتمال گزش کک و زندگی یا حضور در مناطق دارای طاعون را بررسی میکند. وجود غدد لنفاوی متورم و دردناک می‌تواند در تشخیص طاعون خیارکی کمک کننده باشد، اما در انواع ریوی و سپتی سمیک همیشه نشانه مشخصی وجود ندارد.
برای تشخیص قطعی، نمونه هایی مانند خون، مایع غدد لنفاوی یا ترشحات دستگاه تنفسی در آزمایشگاه بررسی می‌شوند. اگر پزشک احتمال طاعون را بالا بداند، درمان آنتی بیوتیکی نباید تا دریافت نتیجه نهایی آزمایش به تأخیر بیفتد.
فرد مبتلا به طاعون چه غذایی باید بخورد؟
برای طاعون رژیم غذایی اختصاصی و اثبات شده ای که جای درمان پزشکی را بگیرد وجود ندارد. تغذیه مناسب بیشتر برای حفظ انرژی، تأمین مایعات و مواد مغذی و کمک به تحمل دوره بیماری اهمیت دارد. انتخاب غذا باید بر اساس شدت بیماری، تب، تهوع، استفراغ، اسهال، اشتها و توانایی فرد برای خوردن انجام شود.
اگر بیمار قادر به خوردن است، غذاهای ساده و قابل هضم مانند سوپ، برنج، سیب زمینی پخته، نان، تخم مرغ، مرغ یا گوشت کاملاً پخته، ماست در صورت تحمل و میوه های نرم می‌توانند در برنامه غذایی قرار بگیرند. مصرف مایعات کافی نیز اهمیت دارد به خصوص اگر بیمار تب، استفراغ یا اسهال داشته باشد. در بیماری شدید ممکن است فرد به ارزیابی و حمایت تغذیه ای پزشکی نیاز داشته باشد.
نکته مهم: هیچ ماده غذایی یا رژیم غذایی جایگزین آنتی بیوتیک و درمان پزشکی طاعون نیست. تغذیه در این بیماری نقش حمایتی دارد و رژیم مناسب باید بر اساس وضعیت بیمار، علائم گوارشی، توانایی خوردن و شرایط پزشکی او تنظیم شود.
بیمار مبتلا به طاعون چه غذاهایی را بهتر است محدود کند؟
غذاهای بسیار چرب، سرخ شده و سنگین در زمان تهوع یا ناراحتی گوارشی ممکن است تحمل کمتری داشته باشند. همچنین اگر بیمار استفراغ یا اسهال دارد، بهتر است از غذاهای بسیار تند، نوشیدنی های الکلی و خوراکی هایی که علائم گوارشی او را تشدید می‌کنند، فاصله بگیرد.
از سوی دیگر، مصرف گوشت خام یا نیم پز به خصوص گوشت حیوانات وحشی که احتمال آلودگی دارند، باید کاملاً اجتناب شود. گوشت و سایر مواد غذایی حیوانی باید به شکل ایمن و کاملاً پخته مصرف شوند.
چگونه از طاعون پیشگیری کنیم؟
مهم ترین اقدامات پیشگیرانه، کاهش تماس با کک ها و حیوانات آلوده است. محیط اطراف خانه را از زباله، چوب و بوته های انباشته و منابع غذایی جوندگان پاک کنید و راه های ورود جوندگان به ساختمان را مسدود کنید. هنگام تماس با حیوانات بیمار یا مرده به خصوص در مناطق دارای سابقه طاعون، از دستکش استفاده کنید.
استفاده از مواد دافع حشرات در مناطقی که احتمال تماس با کک وجود دارد، کنترل کک حیوانات خانگی و جلوگیری از پرسه زدن آزادانه سگ ها و گربه ها در مناطق پرخطر نیز می‌تواند احتمال ابتلا را کاهش دهد. همچنین نباید حیوانات وحشی مرده را بدون تجهیزات محافظتی لمس کرد.
برای پیشگیری از طاعون ریوی:
- از تماس نزدیک با فرد مبتلا به خصوص در زمان سرفه یا عطسه خودداری کنید.
- بیمار مبتلا باید طبق نظر پزشک ایزوله و تحت درمان آنتی بیوتیکی قرار بگیرد.
- در تماس نزدیک با بیمار از ماسک و تجهیزات محافظتی مناسب استفاده شود.
- از تماس با ترشحات تنفسی بیمار و وسایل آلوده به آنها خودداری کنید.
- اگر با فرد مبتلا به طاعون ریوی تماس نزدیک داشته اید، حتی بدون علامت باید سریعاً به پزشک اطلاع دهید؛ ممکن است برای پیشگیری آنتی بیوتیک تجویز شود.
- تماس با جوندگان، حیوانات بیمار یا مرده و کک‌های آلوده را کاهش دهید.
طاعون ریوی می‌تواند از طریق قطرات تنفسی در تماس نزدیک منتقل شود، اما با تشخیص سریع و درمان مناسب می‌توان از گسترش آن جلوگیری کرد.
چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر فردی پس از حضور در منطقه ای که طاعون در آن وجود دارد یا پس از تماس احتمالی با حیوانات و کک ها دچار تب ناگهانی، لرز، ضعف شدید، تورم دردناک غدد لنفاوی، سرفه، تنگی نفس یا درد قفسه سینه شد، باید فوراً تحت ارزیابی پزشکی قرار بگیرد.
همچنین تماس نزدیک با فرد مبتلا به طاعون ریوی یا مواجهه با حیوان مشکوک به آلودگی، حتی بدون وجود علائم شدید، باید به پزشک اطلاع داده شود. طاعون بیماری ای نیست که بتوان آن را با استراحت در خانه یا درمان های غذایی کنترل کرد، اگر احتمال بیماری وجود داشته باشد، شروع سریع درمان اهمیت زیادی دارد.
نتیجه گیری
طاعون یک بیماری باکتریایی جدی است که هنوز در برخی نقاط جهان وجود دارد، اما برخلاف گذشته با تشخیص سریع و آنتی بیوتیک قابل درمان است. انتقال بیماری بیشتر از طریق کک‌های آلوده و تماس با حیوان آلوده اتفاق می‌افتد و نوع ریوی می‌تواند در تماس نزدیک از انسان به انسان منتقل شود.
در مورد اخیر روسیه نیز با وجود نگرانی های ایجاد شده تا زمان نگارش این مقاله ابتلای قطعی به طاعون در ایرکوتسک تأیید نشده است. تغذیه مناسب می‌تواند به حفظ توان بدن در دوره بیماری کمک کند اما هرگز جایگزین درمان آنتی بیوتیکی و مراقبت پزشکی نیست.
سوالات متداول
۱- آیا طاعون هنوز وجود دارد؟
بله. طاعون هنوز در برخی مناطق جهان وجود دارد، اما بیماری نادری است و با تشخیص سریع و آنتی بیوتیک قابل درمان است.
۲- آیا طاعون از انسان به انسان منتقل می‌شود؟
بله، اما عمدتاً فقط طاعون ریوی می‌تواند از انسان به انسان منتقل شود و معمولاً به تماس نزدیک با فرد مبتلا و تنفس قطرات تنفسی او نیاز دارد.
۳- اولین علائم طاعون چیست؟
تب، لرز، سردرد، ضعف و بدن‌درد از علائم اولیه هستند. در طاعون خیارکی، تورم دردناک غدد لنفاوی نیز ایجاد می‌شود و در نوع ریوی سرفه، تنگی نفس و درد قفسه سینه دیده می‌شود.
۴- دوره نهفتگی طاعون چند روز است؟
دوره نهفتگی به نوع بیماری بستگی دارد. طاعون خیارکی معمولاً ۲ تا ۸ روز و طاعون ریوی معمولاً ۱ تا ۳ روز پس از مواجهه باکتریایی بروز میکند.
۵- آیا سیر یا مواد غذایی خاص طاعون را درمان می‌کنند؟
خیر. هیچ ماده غذایی از جمله سیر، جایگزین آنتی بیوتیک نیست. طاعون به درمان پزشکی سریع نیاز دارد و در صورت شک به بیماری، نباید درمان را برای استفاده از روش‌های غذایی به تأخیر انداخت.
۶- آیا طاعون کشنده است؟
در صورت درمان نشدن می‌تواند کشنده باشد به ویژه طاعون ریوی و سپتی سمیک. با این حال شروع سریع درمان مناسب با آنتی بیوتیک می‌تواند از عوارض شدید و مرگ جلوگیری کند.
دیدگاه شما