وزن مادر در دوران بارداری فقط به عدد روی ترازو محدود نمی‌شود؛ هم افزایش وزن کمتر از حد مناسب و هم افزایش وزن بیش از مقدار توصیه‌شده می‌تواند با بعضی پیامدهای نامطلوب برای مادر یا جنین همراه باشد. یکی از معیارهایی که متخصصان برای تعیین محدوده مناسب افزایش وزن استفاده می‌کنند، BMI یا شاخص توده بدنی قبل از بارداری است.
نکته مهم این است که برای تعیین میزان افزایش وزن مناسب در بارداری، معمولاً BMI قبل از باردار شدن در نظر گرفته می‌شود، نه عدد BMI پس از چند ماه بارداری؛ زیرا با رشد جنین، جفت، افزایش حجم خون و سایر تغییرات طبیعی، وزن مادر نیز افزایش پیدا می‌کند.
BMI در بارداری چیست؟
برای تعیین محدوده مناسب افزایش وزن در دوران بارداری، معمولاً BMI پیش از بارداری محاسبه می‌شود. اگر BMI قبل از بارداری کمتر از ۱۸.۵ باشد فرد در گروه کم وزن، بین ۱۸.۵ تا ۲۴.۹ در محدوده وزن سالم، بین ۲۵ تا ۲۹.۹ در گروه اضافه وزن و BMI برابر یا بیشتر از ۳۰ در گروه چاقی قرار می‌گیرد. میزان افزایش وزن پیشنهادی در بارداری برای هرکدام از این گروه‌ها متفاوت است.
BMI قبل از بارداری چگونه محاسبه می‌شود؟
BMI شاخصی است که با استفاده از قد و وزن محاسبه می‌شود و یک برآورد کلی از وضعیت وزنی فرد ارائه می‌دهد. فرمول BMI برحسب واحدهای متریک به شکل زیر است:
BMI = وزن به کیلوگرم ÷ مجذور قد به متر
برای مثال، اگر زنی پیش از بارداری ۷۰ کیلوگرم وزن و ۱۶۵ سانتی‌متر قد داشته باشد:
70 ÷ (1.65 × 1.65) = 25.7
بنابراین BMI او پیش از بارداری حدود ۲۵.۷ است و در محدوده اضافه وزن قرار می‌گیرد.
BMI تنها یک ابزار غربالگری است و به‌تنهایی درباره میزان چربی بدن، سلامت متابولیک یا مناسب بودن وزن یک فرد تصمیم‌گیری نمی‌کند. بااین‌حال، در دوران بارداری یکی از معیارهایی است که برای تعیین محدوده عمومی افزایش وزن مورد استفاده قرار می‌گیرد.
جدول BMI قبل از بارداری
قبل از بارداری BMI همانند دیگر افراد اندازه‌گیری می‌شود؛ همانطور که در جدول زیر می‌بینید:
| وضعیت وزنی قبل از بارداری | BMI |
|---|---|
| کم وزنی | کمتر از ۱۸.۵ |
| وزن سالم | ۱۸.۵ تا ۲۴.۹ |
| اضافه وزن | ۲۵ تا ۲۹.۹ |
| چاقی | ۳۰ و بیشتر |
این طبقه بندی برای بزرگسالان استفاده می‌شود، اما شرایط فردی مادر نیز اهمیت دارد. به همین دلیل، BMI نباید تنها معیار تصمیم گیری درباره تغذیه یا مدیریت وزن در بارداری باشد.
افزایش وزن مناسب در بارداری براساس BMI چقدر است؟
محدوده مناسب افزایش وزن در بارداری برای همه زنان یکسان نیست. CDC توصیه‌های افزایش وزن در بارداری تک قلویی را براساس BMI قبل از بارداری به شکل زیر ارائه می‌کند:
| BMI قبل از بارداری | وضعیت وزنی | افزایش وزن کل پیشنهادی |
|---|---|---|
| کمتر از ۱۸.۵ | کم وزنی | حدود ۱۲.۵ تا ۱۸ کیلوگرم |
| ۱۸.۵ تا ۲۴.۹ | وزن سالم | حدود ۱۱.۵ تا ۱۶ کیلوگرم |
| ۲۵ تا ۲۹.۹ | اضافه وزن | حدود ۷ تا ۱۱.۵ کیلوگرم |
| ۳۰ و بیشتر | چاقی | حدود ۵ تا ۹ کیلوگرم |
بنابراین نمی‌توان گفت همه زنان باردار باید مقدار مشخص و یکسانی وزن اضافه کنند. زنی که پیش از بارداری کم وزن بوده، معمولاً به افزایش وزن بیشتری نسبت به زنی با BMI بالاتر از ۳۰ نیاز دارد.
این مقادیر، توصیه‌های عمومی هستند و ممکن است پزشک با توجه به وضعیت رشد جنین، بیماری‌های زمینه‌ای، سن، نوع بارداری و وضعیت سلامت مادر هدف متفاوتی تعیین کند.
یک مثال ساده
فرض کنید فردی پیش از بارداری:
- ۱۶۵ سانتی‌متر قد دارد؛
- ۷۵ کیلوگرم وزن دارد.
BMI او حدود ۲۷.۵ خواهد بود؛ بنابراین در گروه اضافه وزن قرار می‌گیرد. در یک بارداری تک قلویی، محدوده عمومی افزایش وزن توصیه شده برای این گروه حدود ۷ تا ۱۱.۵ کیلوگرم در کل بارداری است.
این مثال نشان می‌دهد چرا دانستن وزن قبل از بارداری اهمیت بیشتری از محاسبه BMI در ماه‌های مختلف بارداری دارد.
در هر ماه بارداری چقدر باید وزن اضافه کنیم؟
افزایش وزن در بارداری معمولاً به‌صورت یکنواخت اتفاق نمی‌افتد. بسیاری از زنان در سه ماهه اول افزایش وزن نسبتاً کمی دارند و بخش بیشتری از افزایش وزن پس از آن رخ می‌دهد. NHS نیز اشاره می‌کند که مقدار افزایش وزن میان زنان بسیار متفاوت است و بخش قابل توجهی از آن معمولاً بعد از هفته بیستم بارداری اتفاق می‌افتد.
به همین دلیل، بهتر است به‌جای تمرکز بر یک عدد ثابت برای هر ماه، روند وزن گیری در ویزیت‌های بارداری بررسی شود. کاهش یا افزایش ناگهانی وزن، به‌ویژه اگر با علائمی مانند ورم شدید، فشارخون بالا در بارداری، استفراغ مداوم یا اختلال رشد جنین همراه باشد، نیاز به ارزیابی پزشک دارد.
با این حال می‌توانید جدول تقریبی وزن گیری مادر در ماه‌های مختلف بارداری را ببینید:
| ماه بارداری | کم‌وزن BMI <۱۸.۵ | وزن سالم BMI ۱۸.۵–۲۴.۹ | اضافه‌وزن BMI ۲۵–۲۹.۹ | چاقی BMI ≥۳۰ |
|---|---|---|---|---|
| ماه اول | افزایش مشخصی تعیین نشده | افزایش مشخصی تعیین نشده | افزایش مشخصی تعیین نشده | افزایش مشخصی تعیین نشده |
| ماه دوم | افزایش مشخصی تعیین نشده | افزایش مشخصی تعیین نشده | افزایش مشخصی تعیین نشده | افزایش مشخصی تعیین نشده |
| پایان ماه سوم | حدود ۰.۵ تا ۲ کیلوگرم | حدود ۰.۵ تا ۲ کیلوگرم | حدود ۰.۵ تا ۲ کیلوگرم | حدود ۰.۵ تا ۲ کیلوگرم |
| پایان ماه چهارم | حدود ۲.۳ تا ۴.۳ کیلوگرم | حدود ۱.۹ تا ۴ کیلوگرم | حدود ۱.۴ تا ۳.۳ کیلوگرم | حدود ۱.۲ تا ۳.۱ کیلوگرم |
| پایان ماه پنجم | حدود ۴ تا ۶.۶ کیلوگرم | حدود ۳.۳ تا ۶ کیلوگرم | حدود ۲.۳ تا ۴.۶ کیلوگرم | حدود ۱.۹ تا ۴.۲ کیلوگرم |
| پایان ماه ششم | حدود ۶.۲ تا ۹.۵ کیلوگرم | حدود ۵ تا ۸.۵ کیلوگرم | حدود ۳.۵ تا ۶.۳ کیلوگرم | حدود ۲.۷ تا ۵.۵ کیلوگرم |
| پایان ماه هفتم | حدود ۸ تا ۱۱.۹ کیلوگرم | حدود ۶.۵ تا ۱۰.۵ کیلوگرم | حدود ۴.۴ تا ۷.۶ کیلوگرم | حدود ۳.۴ تا ۶.۶ کیلوگرم |
| پایان ماه هشتم | حدود ۱۰.۲ تا ۱۴.۸ کیلوگرم | حدود ۸.۲ تا ۱۳ کیلوگرم | حدود ۵.۶ تا ۹.۳ کیلوگرم | حدود ۴.۲ تا ۷.۹ کیلوگرم |
| پایان ماه نهم | حدود ۱۲.۵ تا ۱۸ کیلوگرم | حدود ۱۱.۵ تا ۱۶ کیلوگرم | حدود ۷ تا ۱۱.۵ کیلوگرم | حدود ۵ تا ۹ کیلوگرم |
BMI بالا چه خطری برای مادر دارد؟
BMI بالا به این معنا نیست که مادر حتماً دچار عارضه خواهد شد و بسیاری از زنان دارای اضافه وزن یا چاقی بارداری سالمی را تجربه می‌کنند. بااین‌حال، افزایش BMI پیش از بارداری می‌تواند احتمال برخی عوارض را بیشتر کند.
براساس Mayo Clinic، چاقی در بارداری با افزایش احتمال برخی مشکلات از جمله موارد زیر همراه است:
- دیابت بارداری؛
- پره‌اکلامپسی و فشارخون بالا؛
- سقط جنین یا مرده‌زایی؛
- برخی مشکلات قلبی؛
- آپنه انسدادی خواب؛
- افزایش احتمال نیاز به سزارین؛
- افزایش احتمال بعضی عوارض پس از سزارین مانند عفونت زخم.
وجود این ارتباط‌ها به معنای قطعی بودن عارضه نیست. عوامل متعددی مانند سن، سابقه پزشکی، فشارخون، قند خون، کیفیت تغذیه و مراقبت‌های دوران بارداری نیز در تعیین خطر نقش دارند.
BMI بالا چه تأثیری بر جنین دارد؟
BMI بالاتر مادر نیز با افزایش احتمال بعضی مشکلات مربوط به جنین و کودک ارتباط دارد. از جمله موارد گزارش شده می‌توان به این موارد اشاره کرد:
- وزن بالاتر از حد معمول هنگام تولد یا ماکروزومی؛
- برخی اختلالات رشد جنین؛
- افزایش احتمال بعضی ناهنجاری‌های مادرزادی؛
- افزایش احتمال چاقی در دوران کودکی؛
- برخی اختلالات رشد و تکامل.
بااین‌حال، Mayo Clinic تأکید می‌کند که عوامل دیگری نیز می‌توانند در شکل‌گیری این پیامدها نقش داشته باشند و نمی‌توان BMI را علت مستقیم همه این مشکلات دانست.
اگر BMI بالای ۳۰ باشد، آیا باید در دوران بارداری وزن کم کنیم؟
معمولاً بارداری زمان مناسبی برای شروع رژیم کاهش وزن نیست. پزشکانی همچون دکتر کرمانی نیز رژیم کاهش وزن بارداری ارائه نمی‌دهند. بلکه رژیم بارداری آنها به معنای کنترل و جلوگیری از افزایش وزن بی‌رویه در دوران بارداری است.
NHS توصیه می‌کند زنانی که BMI آنها ۳۰ یا بیشتر است، در دوران بارداری تلاش نکنند با رژیم لاغری وزن کم کنند؛ زیرا کاهش وزن عمدی در این دوره ممکن است ایمن نباشد و لزوماً خطر عوارض بارداری را نیز کاهش نمی‌دهد.
هدف اصلی در این شرایط معمولاً این است که مادر:
- افزایش وزن خود را در محدوده مناسب نگه دارد؛
- رژیم غذایی متعادل و کافی داشته باشد؛
- مراقبت‌های دوران بارداری را منظم انجام دهد؛
- در صورت امکان فعالیت بدنی مناسب داشته باشد؛
- قند خون، فشارخون و رشد جنین طبق نظر پزشک بررسی شود.
اگر فردی قبل از بارداری اضافه وزن یا چاقی دارد و قصد بارداری دارد، کاهش وزن تحت نظر متخصص پیش از باردار شدن می‌تواند گزینه مناسب‌تری باشد.
BMI در بارداری دوقلویی چقدر باید باشد؟
در بارداری دوقلویی معمولاً نیاز به افزایش وزن بیشتری نسبت به بارداری تک‌قلویی وجود دارد. برای مثال، منابع پزشکی عمومی برای زنانی که پیش از بارداری BMI برابر یا بیشتر از ۳۰ داشته و دوقلو باردار هستند، افزایش وزنی در حدود ۱۱ تا ۱۹ کیلوگرم را ذکر می‌کنند.
بااین‌حال، بارداری‌های چندقلویی نیاز به ارزیابی دقیق‌تری دارند. در موارد سه‌قلویی یا بیشتر، تعیین یک عدد عمومی مناسب نیست و هدف افزایش وزن باید براساس شرایط مادر و جنین توسط تیم درمان مشخص شود.
چرا افزایش وزن کمتر از حد مناسب نیز خوب نیست؟
تمرکز صرف بر جلوگیری از چاق شدن در بارداری می‌تواند گمراه‌کننده باشد. افزایش وزن ناکافی نیز ممکن است برای مادر یا جنین مطلوب نباشد. NHS گزارش می‌کند افزایش وزن بسیار کم می‌تواند با مشکلاتی مانند تولد زودرس یا وزن پایین نوزاد هنگام تولد ارتباط داشته باشد.
به همین دلیل، هدف اصلی در بارداری نباید «کمترین افزایش وزن ممکن» باشد، بلکه باید افزایش وزن متناسب با شرایط مادر و رشد مناسب جنین باشد.
چه زمانی باید درباره وزن دوران بارداری با پزشک مشورت کنیم؟
در شرایط زیر بهتر است موضوع وزن و تغذیه با پزشک، ماما یا متخصص تغذیه بررسی شود:
- BMI کمتر از ۱۸.۵ قبل از بارداری؛
- BMI برابر یا بیشتر از ۳۰ قبل از بارداری؛
- افزایش وزن بسیار سریع یا بسیار کم؛
- کاهش وزن قابل‌توجه در دوران بارداری؛
- استفراغ شدید یا ناتوانی در غذا خوردن؛
- دیابت یا دیابت بارداری؛
- فشارخون بالا؛
- بارداری دوقلو یا چندقلویی؛
- سابقه اختلالات خوردن؛
- هر شرایط پزشکی که روی نیازهای تغذیه‌ای اثر بگذارد.
در این شرایط، توصیه عمومی اینترنتی جای برنامه فردی را نمی‌گیرد.
نتیجه گیری
BMI پیش از بارداری یکی از معیارهای مهم برای تعیین محدوده مناسب افزایش وزن در دوران بارداری است، اما به‌تنهایی نمی‌تواند وضعیت سلامت مادر یا جنین را مشخص کند. میزان افزایش وزن مناسب به وزن و BMI قبل از بارداری، تک قلویی یا چندقلویی بودن بارداری، شرایط پزشکی مادر و روند رشد جنین بستگی دارد.
در یک بارداری تک قلویی، افراد کم وزن معمولاً به افزایش وزن بیشتری نیاز دارند، درحالی‌که برای افراد دارای اضافه وزن یا چاقی محدوده افزایش وزن توصیه شده کمتر است. در بارداری دوقلویی نیز معمولاً نیاز به افزایش وزن بیشتری وجود دارد.
هدف در دوران بارداری نباید کاهش وزن یا جلوگیری کامل از افزایش وزن باشد، بلکه باید افزایش وزن متناسب، تغذیه کافی و حفظ سلامت مادر و جنین در اولویت قرار گیرد. اگر BMI پیش از بارداری کمتر از ۱۸.۵ یا برابر و بیشتر از ۳۰ است، بارداری چندقلویی دارید یا افزایش وزن شما بسیار کم یا زیاد است، بهتر است میزان مناسب افزایش وزن به‌صورت فردی با پزشک یا متخصص تغذیه تعیین شود.
سوالات متداول درباره BMI در بارداری
۱- BMI مناسب قبل از بارداری چقدر است؟
براساس طبقه بندی رایج BMI، محدوده ۱۸.۵ تا ۲۴.۹ برای بزرگسالان در گروه وزن سالم قرار می‌گیرد. بااین‌حال، BMI فقط یکی از شاخص‌های ارزیابی وضعیت سلامت است.
۲- آیا بی ام آی ۳۰ در بارداری خطرناک است؟
BMI برابر یا بیشتر از ۳۰ با افزایش احتمال برخی عوارض مانند دیابت بارداری، پره‌اکلامپسی و سزارین ارتباط دارد، اما به این معنا نیست که فرد حتماً دچار این مشکلات خواهد شد. مراقبت منظم دوران بارداری می‌تواند به شناسایی و مدیریت عوامل خطر کمک کند.
۳- وزن مناسب برای بارداری چقدر است؟
وزن مناسب برای بارداری به BMI قبل از بارداری بستگی دارد و یک عدد ثابت برای همه زنان وجود ندارد. در بارداری تک قلویی، معمولاً افزایش وزن حدود ۵ تا ۱۸ کیلوگرم با توجه به BMI اولیه توصیه می‌شود.
۴- وزن مادر در بارداری چقدر باید باشد؟
افزایش وزن دقیق در سه ماهه اول میان افراد متفاوت است و ممکن است تحت تأثیر عواملی مانند تهوع و استفراغ قرار گیرد. بهتر است به جای تعیین یک عدد ثابت برای همه، روند افزایش وزن براساس BMI پیش از بارداری و وضعیت رشد جنین بررسی شود.
سلام دکترکرمانی من بنده پنج ماه باردارهستم ۸۸کیلووزن دارم وزن قبل ازباداری رانمیدانم ازشماخواهشمندوزن نرمال چند
سلام عزیزم سایر مشخصات شما سن وقد هم مهمه
حتما چکاب دوره ای رو انجام بدین
سلام دکترکرمانی
سلام وعرض ادب