یبوست یکی از مشکلات شایع دوران کودکی است و براساس راهنمای NICE، بسته به معیار تشخیصی، حدود ۵ تا ۳۰ درصد کودکان را درگیر میکند. بااینحال، کم شدن دفعات اجابت مزاج بهتنهایی همیشه به معنای یبوست نیست؛ سفت و خشک بودن مدفوع، درد یا سختی هنگام دفع، نگه داشتن مدفوع و تغییر در الگوی طبیعی دفع کودک نیز از نشانههای مهمی هستند که باید مورد توجه قرار گیرند.
علت یبوست میتواند از تغییر رژیم غذایی و دریافت ناکافی فیبر و مایعات تا آموزش توالت، ترس از دفع دردناک یا بعضی بیماریهای زمینهای متفاوت باشد. همچنین روش برخورد با یبوست در یک نوزاد چندماهه با کودک نوپا یا کودک مدرسهای یکسان نیست؛ بنابراین انتخاب راهکار مناسب باید با توجه به سن کودک، نوع تغذیه، مدت و شدت علائم و وجود علائم هشداردهنده انجام شود.
برای یبوست کودک چه کنیم؟
طبق اطلاعات مؤسسه ملی دیابت و بیماریهای کلیوی و گوارشی برای یبوست کودک اول باید ببینیم مدفوع واقعاً سفت و دفع دردناک است یا فقط فاصله بین دفعها زیاد شده؛ مثلاً بعضی نوزادان شیرخوار ممکن است چند روز دفع نداشته باشند ولی اگر مدفوع نرم باشد، الزاماً یبوست محسوب نمیشود. یبوست معمولاً با مدفوع سفت و خشک، زور زدن یا درد هنگام دفع و گاهی کمتر از دو بار دفع در هفته همراه است.
برای یبوست خفیف در کودکی که غذای کمکی/غذای معمولی میخورد، این کارها معمولاً کمک میکنند:
- مایعات کافی به کودک بدهید؛ کمآبی میتواند مدفوع را سفتتر کند.
- فیبر را بهتدریج بیشتر کنید؛ میوههایی مثل گلابی، کیوی، آلو و انواع توت، سبزیجات، جو دوسر، نان و غلات سبوسدار و حبوباتی مثل عدس و نخود گزینههای خوبی هستند.
- خوراکیهای بسیار کمفیبر و فرآوریشده مثل چیپس، فستفود و بعضی تنقلات را کمتر کنید.
- اگر کودک از توالت استفاده میکند، بعد از وعدههای غذایی چند دقیقه روی توالت بنشیند و زیر پایش چهارپایهای قرار دهید تا پاها آویزان نباشد. این کار دفع را راحتتر میکند.
- کودک را برای دفع تحت فشار یا تنبیه قرار ندهید؛ نگهداشتن مدفوع بهدلیل ترس از درد یکی از علل مهم ادامه پیدا کردن یبوست است.ملین، شیاف یا تنقیه را خودسرانه شروع نکنید. در یبوست کودکان، پزشکان اغلب از داروهای اسموتیک مثل پلیاتیلن گلیکول (PEG) استفاده میکنند، اما مقدار آن به سن، وزن و شدت یبوست بستگی دارد و بهتر است پزشک کودک برنامه درمانی را تعیین کند.
- در نوزادان احتیاط بیشتری لازم است: اگر کودک زیر ۲ ماه است، یا شیرخوار کمسن چند روز دفع نداشته و همزمان مشکل تغذیه، استفراغ، نفخ شدید یا بیحالی دارد، بهتر است بدون درمان خانگی خودسرانه با پزشک تماس بگیرید.
چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد؟
اگر کودک یک یا دو بار در روز یا حتی حداکثر هر ۲ تا ۳ روز یک بار بدون ناراحتی یا درد اجابت مزاج داشته باشد، به این معنی است که اجابت مزاج طبیعی دارد. اگر یبوست بیش از دو هفته طول کشید یا با موارد زیر همراه بود، باید کودک را نزد پزشک ببرید (niddk):
- تب
- بیاشتهایی
- وجود خون در مدفوع
- نفخ طولانیمدت
- استفراغ
- کاهش وزن
چرا کودکان به یبوست مبتلا میشوند؟
یبوست در کودکان بیشتر حین آموزش توالت رخ میدهد و در پسران شیوع بیشتری دارد، اما درمان یبوست کودکان دشوار نیست. میانگین دفعات مدفوع در هفته اول زندگی، چهار بار در روز تخمین زده میشود. این میزان در یکسالگی به دو بار در روز کاهش مییابد.
در چهارسالگی، الگوی دفع شبیه الگوی بزرگسالان یعنی بین سه بار در روز تا سه بار در هفته خواهد بود. یبوست مزمن میتواند منجر به کم اشتهایی و رشد ضعیف کودک یا عوارض شدیدتر شود. البته برای یبوست در کودکان گاهیاوقات هیچ دلیل واضحی وجود ندارد، ولی برخی از علل احتمالی عبارتند از:
- عدم مصرف غذاهای سرشار از فیبر، مانند میوه و سبزی به اندازه کافی
- عدم نوشیدن مایعات کافی
- احساس فشار یا وقفه منظم حین تمرین روی لگن (یا توالت)
- احساس نگرانی یا اضطراب در مورد مسائلی، مانند خانه تکانی، تولد نوزاد جدید یا شروع مهدکودک یا مدرسه
اگر کودک مبتلا به یبوست باشد، سرزنش او این معنی را در ذهنش بهوجود خواهد آورد که او نمیخواهد برای عمل ساده دفع تلاش کند. این موضوع میتواند یک دور باطل ایجاد کند و باعث پرخاشگری، لجبازی و احساس گناه در کودک شود.
راهکارهایی برای جلوگیری از یبوست از زبان دکتر کرمانی
یبوست در کودکان چگونه تشخیص داده میشود؟
در بیشتر موارد، پزشک میتواند یبوست کودک را با بررسی علائم، سابقه پزشکی و الگوی دفع و انجام معاینه بالینی تشخیص دهد و معمولاً نیازی به آزمایشهای تخصصی نیست.
پزشک ممکن است درباره مواردی مانند دفعات اجابت مزاج، مدت زمان بروز علائم، شکل و قوام مدفوع، وجود درد یا خون هنگام دفع، عادتهای غذایی، میزان فعالیت بدنی کودک، آموزش توالت و داروهای مصرفی کودک سؤال کند.
در معاینه نیز ممکن است شکم کودک از نظر نفخ، درد، حساسیت یا وجود توده مدفوع بررسی شود. رشد کودک و برخی علائم دیگری که میتوانند نشاندهنده یک بیماری زمینهای باشند نیز مورد توجه قرار میگیرند.
معاینه مقعدی برای همه کودکان مبتلا به یبوست ضروری نیست و در صورت نیاز، باید توسط پزشک یا فرد متخصصی که صلاحیت انجام و تفسیر این معاینه را دارد انجام شود.
چه زمانی آزمایشهای تکمیلی لازم است؟
در اغلب موارد یبوست کودکان آزمایش خاصی لازم نیست. بااینحال، اگر علائم غیرمعمول یا هشداردهنده وجود داشته باشد، یبوست به درمان مناسب پاسخ ندهد یا پزشک به یک بیماری زمینهای مشکوک باشد، ممکن است بررسیهای بیشتری درخواست شود.
این بررسیها بسته به شرایط کودک میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- آزمایش خون: در برخی موارد برای بررسی بیماریهایی مانند کم کاری تیروئید در کودکان یا سلیاک انجام میشود.
- تصویربرداری از شکم: رادیوگرافی شکم برای تشخیص معمول یبوست توصیه نمیشود و تنها در شرایط خاص و با نظر پزشک یا متخصص ممکن است انجام شود.
- مطالعه ترانزیت روده: برای بررسی نحوه حرکت مدفوع در روده است و معمولاً در موارد مقاوم یا پیچیده و با نظر متخصص استفاده میشود.
- بیوپسی رکتوم: در صورت وجود علائمی که احتمال بیماری هیرشپرونگ را مطرح کنند، ممکن است برای تأیید یا رد این بیماری انجام شود.
- بررسیهای تخصصی عملکرد روده: برخی آزمایشهای تخصصی ممکن است در موارد پیچیده یا مقاوم به درمان و با نظر فوق تخصص گوارش کودکان انجام شوند.
بنابراین انجام آزمایشهای متعدد برای همه کودکان مبتلا به یبوست ضروری نیست و نوع بررسی بر اساس سن کودک، علائم، سابقه بیماری، وجود علائم هشدار و پاسخ به درمان تعیین میشود.
چه روشهایی برای پیشگیری از یبوست وجود دارد؟
برای جلوگیری از یبوست در کودکان روشهای زیر پیشنهاد میشود:
- مصرف غذاهای سرشار از فیبر برای پیشگیری از یبوست در کودکان: یک رژیم غذایی غنی از فیبر، مانند میوهها، سبزیجات، حبوبات، غلات و نانهای سبوسدار میتواند به سیستم گوارش کودک کمک کند تا مدفوع نرم و حجیمی داشته باشد. میزان توصیهشده فیبر رژیمی ۱۴ گرم بهازای هر ۱۰۰۰ کالری در رژیم غذایی کودک است. سایر روشهای پیشگیری از یبوست، عبارتند از:
- کودک خود را به نوشیدن مایعات زیاد تشویق کنید.
- فعالیت بدنی منظم به تحریک عملکرد طبیعی روده کمک میکند.
- بهطور منظم بعد از غذا، زمانی را برای استفاده کودک از توالت اختصاص دهید.
- در صورت لزوم، یک زیرپایی تهیه کنید تا کودک راحت روی توالت بنشیند.
- به کودک خود یادآوری کنید که به ندای طبیعت توجه کند. برخی از کودکان آنقدر در بازی غرق میشوند که تمایل به اجابت مزاج را نادیده میگیرند. اگر چنین تاخیرهایی اغلب اتفاق بیفتد، میتواند به یبوست کمک کند.
- حامی باشید. به تلاشهای فرزندتان پاداش دهید، نه به نتیجه کار! برای حرکتدادن روده به بچهها جوایز کوچکی بدهید. جوایز احتمالی میتواند شامل برچسب یا کتاب یا بازی خاصی باشد که فقط بعد از رفتن به توالت میتوانید به او بدهید.
برای درمان یبوست کودکان چه باید کرد؟
دستورالعملهای موسسه ملی سلامت و تعالی مراقبت بریتانیا (NICE) در سال ۲۰۱۰ تاکید میکنند که مداخلات غذایی بهتنهایی نباید بهعنوان اولین خط درمان یبوست کودکان مورد استفاده قرار گیرند.
روش برخورد با یبوست در کودکان به سن، نوع تغذیه، شدت علائم و علت یبوست بستگی دارد. توصیهای که برای یک کودک مدرسهای مناسب است، لزوماً برای یک نوزاد چندماهه مناسب نیست. به همین دلیل، بهتر است مراقبت از یبوست متناسب با سن کودک انجام شود.
| سن کودک | نکات و اقدامات مناسب | چه نکاتی اهمیت بیشتری دارد؟ |
|---|---|---|
| نوزادان زیر ۶ ماه | در این سن ابتدا باید نوع تغذیه و الگوی طبیعی دفع نوزاد بررسی شود. کم بودن تعداد دفعات دفع بهتنهایی همیشه به معنای یبوست نیست؛ بهخصوص در نوزادانی که فقط شیر مادر میخورند. اگر نوزاد شیر مادر میخورد، ادامه شیردهی کافی اهمیت دارد. در نوزادان شیرخشکی نیز باید از تهیه شیر خشک دقیقاً طبق دستور سازنده اطمینان حاصل شود (nice). | مدفوع سفت و دردناک، گریه هنگام دفع و نفخ میتوانند مهمتر از تعداد دفعات مدفوع باشند. یبوستی که از بدو تولد یا هفتههای اول زندگی شروع شده، تأخیر در دفع مکونیوم، اتساع قابلتوجه شکم همراه با استفراغ یا اختلال رشد نیازمند بررسی پزشکی است. برای نوزادان این سن، درمان دارویی یا تغییرات تغذیهای باید با نظر پزشک انجام شود. |
| نوزادان ۶ تا ۱۲ ماه | از حدود ۶ ماهگی و همزمان با شروع غذای کمکی، میتوان متناسب با توانایی کودک از مواد غذایی حاوی فیبر مانند سبزیجات، حبوبات نرم و پورهشده و میوههایی مانند گلابی و آلو استفاده کرد. از حدود ۶ ماهگی میتوان همراه غذا جرعههایی از آب نیز به کودک پیشنهاد کرد. شیر مادر یا شیر خشک همچنان نوشیدنی اصلی کودک تا یک سالگی است (nhs). | شروع غذای کمکی و تغییر رژیم غذایی میتواند با تغییر الگوی دفع همراه باشد. دریافت مناسب مایعات و تنوع غذایی اهمیت دارد، اما رژیم غذایی بهتنهایی همیشه برای درمان یبوست کافی نیست. اگر یبوست ادامه پیدا کند، شدید باشد یا با استفراغ، نفخ شدید یا اختلال رشد همراه شود، کودک باید توسط پزشک بررسی شود. |
| کودکان ۱ تا ۴ سال | مصرف میوه، سبزیجات، غلات کامل و سایر منابع مناسب فیبر، دریافت کافی مایعات و فعالیت بدنی منظم توصیه میشود. اگر کودک در مرحله آموزش توالت است، بهتر است بدون اجبار و تنبیه، او را به نشستن منظم روی توالت تشویق کنید. قرار دادن زیرپایی میتواند به قرارگیری مناسب پاها هنگام دفع کمک کند. | یبوست در این سن اغلب با آموزش توالت، ترس از دفع دردناک یا نگه داشتن مدفوع ارتباط دارد. کودک نباید برای دفع نکردن یا کثیف کردن لباس سرزنش شود. تشویق و پاداش برای همکاری با برنامه توالت رفتن بهتر از فشار و تنبیه است. اگر پزشک ملین تجویز کرده است، نباید آن را خودسرانه قطع یا مقدار آن را تغییر داد. |
| کودکان سن مدرسه | رژیم غذایی متعادل شامل منابع فیبر، دریافت کافی مایعات و فعالیت بدنی روزانه اهمیت دارد. کودک بهتر است زمان کافی و بدون عجله برای توالت رفتن داشته باشد؛ بهویژه بعد از وعدههای غذایی. به تعویق انداختن مکرر دفع در مدرسه یا هنگام بازی میتواند به تشدید یبوست کمک کند (niddk). | باید درباره ترس، خجالت یا خودداری کودک از استفاده از سرویس بهداشتی مدرسه سؤال شود. در صورت وجود یبوست طولانیمدت، درد مکرر، بیاختیاری یا نشت مدفوع، خونریزی، کاهش وزن یا پاسخ ندادن به درمان، ارزیابی پزشکی لازم است. |
کلام آخر
یبوست در کودکان همیشه فقط به معنی کم شدن تعداد دفعات اجابت مزاج نیست؛ سفت و خشک بودن مدفوع، دفع دردناک، نگه داشتن مدفوع و تغییر در الگوی طبیعی دفع کودک نیز اهمیت دارند. از طرف دیگر، روش برخورد با یبوست باید متناسب با سن کودک، نوع تغذیه، مدت و شدت علائم انتخاب شود.
دریافت کافی مایعات و فیبر متناسب با سن، فعالیت بدنی و ایجاد عادت منظم برای توالت رفتن میتوانند به پیشگیری و کنترل یبوست کمک کنند؛ بااینحال، در یبوست طولانیمدت یا مزمن ممکن است این اقدامات بهتنهایی کافی نباشند و درمان دارویی با نظر پزشک لازم شود.
اگر یبوست بیش از دو هفته ادامه پیدا کند یا همراه با علائمی مانند خون در مدفوع، استفراغ، درد مداوم شکم، نفخ قابلتوجه یا کاهش وزن باشد، کودک باید توسط پزشک بررسی شود. در نوزادان نیز شروع یبوست از بدو تولد یا هفتههای ابتدایی زندگی و برخی علائم غیرطبیعی نیازمند ارزیابی پزشکی است.
سوالات متداول
۱- برای شل شدن شکم بچه چی خوبه؟
برای شل شدن شکم کودک، مصرف مایعات کافی و مواد غذایی پرفیبر متناسب با سن مثل آلو، گلابی، سبزیجات و غلات کامل میتواند کمک کننده باشد. اگر یبوست شدید یا طولانی شد، یا با درد، خون در مدفوع، استفراغ یا نفخ زیاد همراه بود، بهتر است کودک توسط پزشک بررسی شود.
۲- صبحانه مناسب برای یبوست کودکان چیه؟
برای یبوست کودکان، صبحانهای مثل جو دوسر با گلابی یا آلو، نان سبوسدار همراه میوه و آب کافی متناسب با سن میتواند مناسب باشد. بهتر است صبحانه کودک حاوی فیبر باشد و مصرف زیاد خوراکیهای کمفیبر و فرآوریشده محدود شود.
۳- مدفوع نکردن کودک ۳ ساله تا چند روز طبیعی است؟
برای کودک ۳ ساله، صرفاً تعداد روزها معیار دقیقی نیست؛ اگر کمتر از ۳ بار در هفته دفع داشته باشد، بهخصوص همراه با مدفوع سفت، درد یا زور زدن، میتواند نشانه یبوست باشد. اگر این وضعیت بیش از ۲ هفته ادامه پیدا کند یا با خون در مدفوع، استفراغ، نفخ زیاد یا درد مداوم همراه باشد، باید پزشک کودک را بررسی کند.
۴- آیا میتوان برای یبوست کودک خودسرانه ملین یا شیاف استفاده کرد؟
خیر. نوع دارو و مقدار مصرف آن باید متناسب با سن، شرایط کودک و شدت یبوست انتخاب شود. برخی کودکان ممکن است برای مدتی به درمان دارویی نیاز داشته باشند، اما شروع، تغییر مقدار یا قطع دارو بهتر است تحت نظر پزشک انجام شود.
۵- آیا آموزش توالت میتواند باعث یبوست شود؟
بله، فشار برای استفاده از توالت، ترس از دفع دردناک یا نگه داشتن مدفوع میتواند مشکل را تشدید کند. بهتر است کودک بدون اجبار یا تنبیه به استفاده منظم از توالت تشویق شود و برای همکاری او از تشویق و پاداش مناسب استفاده شود.
سلام پسرم ۹سالشه ۱ هفتس دور مقعد ش قرمز شده و خارش داره و دفع هم نداره از کالاندولا و ان ان و زینک هم استفاده کردم
سلام و درود وقت بخیر
حتما به پزشک اطفال مراجعه کنید که علت یبوست و التهابشون مشخص بشه و خودسرانه از هیچ دارویی استفاده نکنید
سلام پسرم ۹ سالشه چند روزه که دور مقعدش قرمز شده خارش داره دفع هم نکرده با کالاندولا و ان ان و زینک هم استفاده کردم تاثیر نداشت
بی زحمت منو راهنمایی کنید چیکار کنم
سلام وقت بخیر
مشکلتون چی هست؟
سلام آقای دکتر خسته نباشید دخترم ۱۳ سالشه یبوست شدید داره نمیتونه راه بره فقط گریه میکنه تورو خدا کمکم کنید🙏
سلام، حتما دخترتون رو سریعتر پیش پزشک متخصص ببرید، چون یبوست شدید در این سن ممکنه نیاز به بررسی فوری داشته باشه.
تا ویزیت، بهش آب زیاد بدین، میوههایی مثل آلو، انجیر خشک خیسخورده و خوراکیهای پرفیبر مثل سبزیجات کمک میکنن، ولی درمان اصلی باید با نظر پزشک انجام بشه.
Thank you, your article surprised me, there is such an excellent point of view. Thank you for sharing, I learned a lot.
Thank you! Glad you found it helpful.
سلام خسته نباشید بچه ام پنجسالشه الان دوروزه نمیتونه مدفوع کنه میشینه سری وایمیسته میترسه چیکار کنم قبلأ اینجوری شده بود یبوست داشت خوب شده بود باز اینجوری شد
سلام سلامت باشید عزیزم این موارد نیاز به تشخیص پزشکی داره و باید حتما به پزشک متخصص مراجعه بشه
سلام آقای دکتر دخترم دوسال دو ماه است اما از وقتی که به دنیا امده فقد یک ماه یبوست نداشت خیلی نورمال بود اما حال خیلی درد میکشه هر شب از درد گریه میکنه فقد سبزی سوپ خورده میتانه دیگه هیچ چیز خورده نمیتانه چی کار کنم خبلی نگرانم لطفا رهنمای کنید نا گفته نمانه که دختر خود ره چند بار پیش دکتر بردم اما فایده نکرد و از امو وقت تا بحال داروی یبوست استفاده میکنم اگر حال میتم هم تاثیر نمیکنه در ادرار دخترم اول خون بود اما حال خون نیست ولی خیلی درد میکشه هر شب با واسلین شکمش ره ماساژ میتم
سلام عزیزم با روغن زیتون ماساژ بدین وازلین تاثیری نداره توی غذاها روغن زیتون بیشتری استفاده کنید
خون دیدین که باید بررسی ومعاینه کامل انجام بشه
سلام پسرمن ۷ماهه آسا ۵روز مدفوع نکرده مدفوعش سفت شده چیکارکنم
سلام عزیزم شکمش و با روغن زیتون ماساژ بدین
سلام وقت بخیر، پسر من ۱۰ سالشه ،الان ۳ ماهه مرتب دل درد داره و به سختی میتونه دفع داشته باشه
و هر روزی از هفته هم که قراره بره باشگاه این وضعیت خیلی تشدید میشه و هر بار ۴۰ دقیقه توی دستشوییه . لطفا راهنمایم کنید چیکار کنم؟
سلام عزیزم باید فیبر مصرفی افزایش پیدا کنه گلابی کیوی لواشک الو انجیر زیتون روغن زیتون سالاد سبوس ها رو بخورن
سلام ارادت دخترم ۴ سالشه از دو سال پیش ک از شیر گرفتیمش تا الان یبوست مزمن داره
برنامه غذایی دکتر بهشون داده مثل نخوردن فست فود و موز وخرمالو و شیر و هله هوله
و پودر پیرولاکس هم براش تجویز کردن تا پنج سالگی مداوم با آب بخوره
ولی بازم متاسفانه مشکل مزاجی داره
بیشتر انگار مشکل معقدی دارن و دفع ب سختی براش انجام میشه
راه حلی هست تا مشکل حل بشه؟
در ضمن بخاطر مشکلشون تا الان پوشک رو ازش نگرفتیم چون احتمال دادیم ک مشکلشون شدید تر بشه
سلام عزیزم بهتره از پوشک گرفته بشه مگر به تشخیص متخصص
حرکات ورزشی ماساژ شکم با روغن زیتون خوردن آب و خاکشیر
سلام
دختر من ۶سالشه الان ۱۵ روزه دستشویی نرفته
پیش متخصص داخلی بردیم گفت روغن کرچک بدین بهش .طبق نسخه پزشک در طول ۳ روز ۳شیشه روغن خورد با چند قاشق پارافین خوراکی .
ولی هیچکدام فایده نداشت . نمیدونیم دیگه چیکارباید بکنیم
سلام عزیزم راهکارهای بالارو امتحان کنید تا انشالله مشکل زودتر رفع بشه ولی علتش و چی تشخیص دادن ؟
سلام پسره من یک سال نیم داره الان چندروزه ک شکمش کار نکرده آخر شب ها خیلی گریه میکنع شیر نمیخوره حتما باید رو پام باشه تا خواب بره لطفاً راهنمایی کنین
سلام عزیزم راهکارهای بالارو حتما امتحان کنید