سنگ کلیه در بارداری؛ آیا خطرناک است؟

سنگ کلیه در بارداری نسبتاً شایع نیست، اما اگر در این دوران ایجاد شود، به دلیل محدودیت برخی روش‌های تشخیصی و درمانی و همچنین احتمال بروز عوارض برای مادر، نیاز به بررسی دقیق‌تری دارد. درد شدید پهلو، وجود خون در ادرار، تهوع و استفراغ از جمله علائمی هستند که ممکن است در فرد مبتلا به سنگ کلیه دیده شوند.

خبر خوب این است که بسیاری از موارد سنگ کلیه در بارداری را می‌توان با مراقبت پزشکی و درمان‌های محافظه‌کارانه کنترل کرد و همه بیماران به جراحی نیاز ندارند. با این حال، وجود تب، عفونت، انسداد شدید مجاری ادراری یا درد کنترل‌نشده می‌تواند نیاز به بررسی و درمان سریع‌تر داشته باشد.

در ادامه با علائم سنگ کلیه در بارداری، علت ایجاد آن، خطرات احتمالی برای مادر و جنین، روش‌های تشخیص و گزینه‌های درمانی مناسب آشنا می‌شویم.

نکته مهم: اطلاعات این مقاله جایگزین تشخیص و درمان پزشک نیست. زنان بارداری که دچار درد شدید پهلو، تب، لرز، استفراغ مداوم، کاهش ادرار یا سایر علائم نگران‌کننده می‌شوند، باید برای ارزیابی پزشکی اقدام کنند.

آیا سنگ کلیه در بارداری خطرناک است؟

وجود سنگ کلیه همیشه به معنای ایجاد خطر جدی برای مادر یا جنین نیست. بسیاری از سنگ‌های کوچک بدون نیاز به اقدامات تهاجمی دفع می‌شوند؛ با این حال، سنگی که باعث انسداد مجاری ادراری، عفونت یا درد شدید شود، می‌تواند مدیریت دوران بارداری را پیچیده‌تر کند.

مطالعات، سنگ کلیه علامت‌ دار در دوران بارداری را با افزایش احتمال برخی عوارض مادر و نوزاد مرتبط دانسته‌اند. به همین دلیل، تشخیص و درمان به‌موقع اهمیت زیادی دارد. خطر اصلی معمولاً خود وجود سنگ نیست؛ بلکه عوارضی مانند انسداد ادراری، عفونت کلیه، کم‌آبی ناشی از استفراغ شدید یا مشکلات دیگری است که ممکن است در کنار آن ایجاد شوند.

چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد؟

اگر در دوران بارداری یکی از علائم زیر را تجربه می‌کنید، بهتر است هرچه سریع‌تر توسط پزشک ارزیابی شوید:

• درد شدید یا مداوم در پهلو، پشت یا شکم
• تب یا لرز همراه با درد پهلو
• تهوع و استفراغ شدید یا مداوم
• کاهش قابل توجه حجم ادرار یا مشکل در ادرار کردن
• مشاهده خون واضح در ادرار
• درد همراه با علائم عفونت ادراری
• دردهای منظم رحمی، خونریزی واژینال یا علائم احتمالی زایمان زودرس
• درد شدیدی که با درمان‌های تجویزشده کنترل نمی‌شود

ترکیب تب، درد پهلو و انسداد مجاری ادراری اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا ممکن است نشانه عفونت در یک سیستم ادراری مسدودشده باشد و به درمان فوری نیاز داشته باشد.

علائم سنگ کلیه در بارداری چیست؟

علائم سنگ کلیه در زنان باردار می‌تواند شبیه علائم سنگ کلیه در سایر افراد باشد. البته بعضی سنگ‌های کوچک ممکن است هیچ علامتی ایجاد نکنند.

مهم‌ترین علائم عبارت‌اند از:

• درد شدید و ناگهانی در پهلو یا پشت
• انتشار درد به پایین شکم یا کشاله ران
• وجود خون در ادرار
• تهوع یا استفراغ
• احساس درد یا سوزش هنگام ادرار کردن
• احساس نیاز مکرر به دفع ادرار
• درد شکم یا پهلو که به‌صورت موجی شدت و کاهش پیدا می‌کند

اگر عفونت ادراری نیز وجود داشته باشد، ممکن است علائمی مانند تب، لرز یا احساس ناخوشی عمومی به این نشانه‌ها اضافه شود.

چرا احتمال سنگ کلیه در بارداری ممکن است بیشتر شود؟

بارداری تغییرات زیادی در دستگاه ادراری و متابولیسم بدن ایجاد می‌کند. برخی از این تغییرات می‌توانند شرایط تشکیل سنگ را تحت تأثیر قرار دهند که عبارتند از:

گشاد شدن حالب‌ها و سیستم جمع‌کننده کلیه

در دوران بارداری، تغییرات هورمونی و فشار رحم در حال رشد می‌توانند باعث گشاد شدن حالب‌ها و سیستم جمع‌کننده ادرار شوند. این وضعیت که به آن هیدرونفروز فیزیولوژیک بارداری گفته می‌شود، به‌ویژه در نیمه دوم بارداری بیشتر دیده می‌شود.

این تغییر لزوماً به معنای وجود سنگ کلیه نیست، اما می‌تواند تشخیص انسداد واقعی ناشی از سنگ را دشوارتر کند.

تغییرات ترکیب ادرار

بارداری می‌تواند باعث تغییر در میزان دفع برخی مواد معدنی و همچنین pH ادرار شود. از جمله ممکن است دفع کلسیم در ادرار افزایش پیدا کند. در عین حال، بدن مکانیسم‌های محافظتی دیگری نیز دارد؛ بنابراین نمی‌توان گفت بارداری در همه زنان الزاماً باعث سنگ کلیه می‌شود.

کمبود مایعات

کم‌آبی یکی از عوامل مهم تشکیل سنگ کلیه است. تهوع و استفراغ، کاهش مصرف مایعات یا افزایش نیاز بدن به آب ممکن است باعث غلیظ‌تر شدن ادرار شود. نوشیدن مایعات کافی، به‌ویژه آب، یکی از مهم‌ترین اقداماتی است که می‌تواند به کاهش احتمال تشکیل بسیاری از انواع سنگ کلیه کمک کند.

آیا سنگ کلیه باعث سقط جنین می‌شود؟

سنگ کلیه به‌طور مستقیم به معنای سقط جنین نیست و بسیاری از زنان مبتلا به سنگ کلیه بارداری طبیعی و موفقی دارند. با این حال، برخی مطالعات میان سنگ کلیه در دوران بارداری و افزایش احتمال برخی عوارض، از جمله عفونت ادراری، پره‌اکلامپسی و زایمان زودرس، ارتباط گزارش کرده‌اند. اگر سنگ باعث انسداد مجاری ادراری، عفونت، درد کنترل‌ نشده یا اختلال عملکرد کلیه شود، ارزیابی و درمان سریع اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

آیا سنگ کلیه مانع باردار شدن می‌شود؟

سنگ کلیه معمولاً به‌تنهایی مانع باردار شدن زنان نمی‌شود. با این حال، اگر فرد سابقه سنگ‌های مکرر، عفونت‌های ادراری مکرر، بیماری مزمن کلیه یا اختلال دیگری در دستگاه ادراری داشته باشد، بهتر است پیش از بارداری درباره شرایط خود با پزشک مشورت کند.

اگر سنگ کلیه در حین بارداری ایجاد شود نیز بیشتر تمرکز پزشک بر کنترل درد، بررسی وجود انسداد یا عفونت و حفظ سلامت مادر و جنین خواهد بود.

سنگ کلیه در زنان باردار چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص سنگ کلیه در بارداری کمی متفاوت از سایر افراد است؛ زیرا هنگام انتخاب روش تصویربرداری، وضعیت مادر و جنین نیز در نظر گرفته می‌شود. روش‌های تشخیص سنگ کلیه در زنان باردار به شرح زیر است:

آزمایش ادرار و کشت ادرار

پزشک ممکن است آزمایش ادرار درخواست کند تا وجود خون، گلبول‌های سفید یا سایر نشانه‌های احتمالی سنگ یا عفونت بررسی شود. اگر احتمال عفونت وجود داشته باشد، کشت ادرار نیز می‌تواند برای شناسایی عفونت و انتخاب درمان مناسب درخواست شود.

آزمایش خون

بسته به شرایط بیمار، پزشک ممکن است آزمایش‌هایی برای بررسی عملکرد کلیه، وضعیت عمومی بدن و علائم احتمالی عفونت درخواست کند.

سونوگرافی

سونوگرافی معمولاً اولین روش تصویربرداری برای بررسی سنگ کلیه در زنان باردار است. این روش از اشعه یونیزان استفاده نمی‌کند و می‌تواند اطلاعاتی درباره کلیه‌ها، هیدرونفروز و گاهی محل سنگ ارائه دهد.

با این حال، تشخیص همیشه آسان نیست؛ زیرا گشاد شدن طبیعی سیستم ادراری در دوران بارداری ممکن است شبیه انسداد ناشی از سنگ به نظر برسد.

ام آر آی یا ام آر اوروگرافی

اگر سونوگرافی پاسخ کافی ندهد، در برخی شرایط ممکن است ام آر آی به‌عنوان روش تصویربرداری خط دوم مورد استفاده قرار گیرد. MRI بدون استفاده از اشعه یونیزان می‌تواند به تشخیص محل انسداد دستگاه ادراری کمک کند. استفاده از ماده حاجب گادولینیوم در دوران بارداری به‌طور معمول توصیه نمی‌شود و تنها در شرایط خاص و بر اساس ارزیابی پزشک انجام می‌شود.

سی‌تی‌اسکن با دوز پایین

برخلاف تصور رایج، انجام تمام روش‌های تصویربرداری دارای اشعه در دوران بارداری به‌طور مطلق ممنوع نیست. اگر تشخیص همچنان نامشخص باشد و نتیجه تصویربرداری بر تصمیم درمانی اثر مهمی داشته باشد، پزشک ممکن است در شرایط خاص Low-dose CT را در نظر بگیرد.

طبق راهنمای انجمن اروپایی اورولوژی، ترتیب کلی تصویربرداری در زنان باردار مشکوک به سنگ کلیه به این شکل است:

1. سونوگرافی؛ انتخاب اول
2. MRI؛ انتخاب دوم
3. Low-dose CT؛ گزینه آخر در موارد انتخاب‌شده

بنابراین تصمیم نهایی درباره تصویربرداری باید توسط تیم پزشکی و با درنظرگرفتن مزایا و خطرات انجام شود.

درمان سنگ کلیه در بارداری چگونه است؟

نوع درمان به عواملی مانند اندازه و محل سنگ، شدت درد، وجود انسداد، عفونت، سن بارداری و وضعیت مادر و جنین بستگی دارد. در موارد بدون عارضه، معمولاً درمان محافظه‌ کارانه اولین انتخاب است.

درمان محافظه‌ کارانه

در بسیاری از بیماران می‌توان ابتدا وضعیت را تحت نظر گرفت تا سنگ به‌طور طبیعی دفع شود. درمان محافظه‌کارانه ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• مصرف مایعات کافی در صورت نداشتن محدودیت پزشکی
• کنترل درد با داروهای مناسب دوران بارداری و با تجویز پزشک
• درمان تهوع و استفراغ در صورت نیاز
• بررسی و درمان عفونت ادراری در صورت وجود
• پیگیری وضعیت کلیه، مادر و جنین

انتخاب مسکن در دوران بارداری باید توسط پزشک انجام شود و زن باردار نباید داروی مسکن یا داروی دفع سنگ را خودسرانه مصرف کند.

چه زمانی به مداخله پزشکی نیاز است؟

در صورتی که درمان محافظه‌ کارانه کافی نباشد یا عوارضی ایجاد شود، ممکن است مداخله اورولوژی لازم باشد. از جمله شرایطی که ممکن است نیاز به اقدام بیشتری داشته باشند می‌توان به این موارد اشاره کرد:

• درد شدید و کنترل‌نشده
• انسداد قابل توجه مجاری ادراری
• هیدرونفروز شدید همراه با علائم
• عفونت همراه با انسداد
• اختلال در عملکرد کلیه
• عدم امکان کنترل علائم با درمان محافظه‌کارانه
• بعضی عوارض مرتبط با بارداری

نوع اقدام باید با همکاری متخصص اورولوژی و متخصص زنان و زایمان انتخاب شود. در ادامه درمان‌هایی که با مداخله پزشکی انجام می‌شود را بیان کرده‌ایم:

استنت حالب

در برخی موارد، پزشک ممکن است یک لوله باریک به نام استنت حالب در حالب قرار دهد تا ادرار بتواند از کلیه به مثانه عبور کند. استنت بیشتر نقش تخلیه ادرار و برطرف کردن انسداد را دارد و الزاماً سنگ را از بین نمی‌برد.

نفروستومی از راه پوست

نفروستومی از راه پوست روشی است که در آن پزشک یک لوله باریک را از طریق پوست مستقیماً وارد کلیه می‌کند تا ادرار در صورت انسداد حالب تخلیه شود. در زنان باردار، این روش ممکن است زمانی استفاده شود که سنگ کلیه باعث انسداد شدید، عفونت، اختلال عملکرد کلیه یا درد کنترل‌نشده شده باشد و نیاز به تخلیه سریع ادرار وجود داشته باشد. نفروستومی معمولاً خودِ سنگ را درمان یا خارج نمی‌کند، بلکه با برطرف کردن فشار و انسداد، شرایط را تا زمان درمان مناسب‌تر کنترل می‌کند.

یورتروسکوپی

یورتروسکوپی روشی کم‌تهاجمی برای درمان سنگ‌های مجاری ادراری است که در آن پزشک یک وسیله باریک و مجهز به دوربین را از طریق مجرای ادرار وارد مثانه و سپس حالب می‌کند تا سنگ را مشاهده و در صورت امکان خارج یا با لیزر خرد کند.

در زنان باردار، اگر سنگ به‌طور طبیعی دفع نشود یا باعث درد مداوم، انسداد یا سایر عوارض شود، یورتروسکوپی می‌تواند در موارد انتخاب‌شده و توسط تیم درمان باتجربه انجام شود. زمان و ضرورت انجام این روش باید با توجه به شرایط مادر و جنین و با همکاری متخصص اورولوژی و زنان و زایمان تعیین شود.

آیا سنگ‌شکنی با امواج برای زنان باردار انجام می‌شود؟

خیر. سنگ‌شکنی برون‌اندامی با موج شوک یا SWL/ESWL در دوران بارداری ممنوع است. این روش که برای بسیاری از افراد غیرباردار مبتلا به سنگ کلیه استفاده می‌شود، به دلیل احتمال آسیب به جنین در دوران بارداری انجام نمی‌شود. بنابراین زن باردار مبتلا به سنگ کلیه نباید SWL را به‌عنوان یک گزینه درمانی معمول در نظر بگیرد.

آیا عمل PCNL در دوران بارداری انجام می‌شود؟

عمل PCNL یا نفرولیتوتومی از راه پوست در دوران بارداری جزو درمان‌های معمول و خط اول سنگ کلیه نیست. با این حال، راهنمای انجمن اروپایی اورولوژی (EAU) اشاره می‌کند که در شرایط خاص و برای بیماران کاملاً انتخاب‌شده، انجام این روش می‌تواند امکان‌پذیر باشد؛ اما تصمیم‌گیری درباره آن باید به‌صورت فردی و در مراکز مجهز و باتجربه انجام شود. در اغلب موارد، ابتدا درمان محافظه‌ کارانه و در صورت نیاز روش‌هایی مانند استنت‌گذاری، نفروستومی یا یورتروسکوپی ترجیح داده می‌شوند.

برای پیشگیری از سنگ کلیه در بارداری چه کنیم؟

روش مناسب پیشگیری از سنگ کلیه در بارداری فرقی با دیگر افراد ندارد و بیشتر به نوع سنگ و سابقه پزشکی فرد بستگی دارد، اما چند توصیه عمومی می‌تواند مفید باشد:

• نوشیدن مایعات کافی
• کاهش مصرف نمک
• کاهش مصرف پروتئین حیوانی

نکته: همه افراد مبتلا به سنگ کلیه لازم نیست رژیم غذایی سنگ کلیه با اگزالات کم داشته باشند. اگر فرد سابقه سنگ اگزالات کلسیم داشته باشد، ممکن است پزشک یا متخصص تغذیه توصیه کند مصرف بعضی خوراکی‌های بسیار پر اگزالات مانند اسفناج، ریواس، سبوس گندم و برخی مغزها محدود شود.

محدود کردن گسترده میوه‌ها، سبزیجات یا سایر گروه‌های غذایی بدون مشخص بودن نوع سنگ توصیه نمی‌شود؛ به‌خصوص در دوران بارداری که تأمین مواد مغذی اهمیت زیادی دارد.

دفع سنگ کلیه در بارداری چقدر طول می‌کشد؟

مدت زمان دفع سنگ برای همه افراد یکسان نیست و نمی‌توان زمان مشخصی برای تمام زنان باردار تعیین کرد. احتمال دفع خودبه‌خودی به عواملی مانند موارد زیر بستگی دارد:

• اندازه سنگ
• محل قرارگیری سنگ
• وجود یا نبود انسداد
• شکل و نوع سنگ
• شرایط دستگاه ادراری فرد
• شدت علائم

سنگ‌های کوچک‌تر معمولاً شانس بیشتری برای دفع خودبه‌خودی دارند، اما حتی یک سنگ کوچک نیز در صورت ایجاد عفونت، انسداد یا درد شدید نیازمند ارزیابی پزشکی است. بنابراین اندازه سنگ تنها عامل تعیین‌کننده درمان نیست.

سخن پایانی

سنگ کلیه در بارداری می‌تواند با درد شدید و نگرانی زیادی همراه باشد، اما در بسیاری از موارد با تشخیص مناسب و مراقبت محافظه‌ کارانه قابل کنترل است. سونوگرافی معمولاً اولین روش تصویربرداری است و در صورت نیاز می‌توان از MRI و در شرایط انتخاب‌ شده از CT با دوز پایین استفاده کرد.

درمان نیز معمولاً از روش‌های محافظه‌ کارانه شروع می‌شود. اگر سنگ باعث انسداد، عفونت یا علائم کنترل‌ نشده شود، ممکن است روش‌هایی مانند استنت‌ گذاری، نفروستومی یا یورتروسکوپی موردنیاز باشد. در مقابل، سنگ‌شکنی برون‌ اندامی با موج شوک یا SWL در دوران بارداری انجام نمی‌شود.

از نظر تغذیه نیز مهم‌ترین اصل این است که رژیم غذایی بر اساس نوع سنگ تنظیم شود. نوشیدن مایعات کافی، کاهش نمک و دریافت مناسب کلسیم غذایی می‌تواند برای بسیاری از افراد مفید باشد؛ اما حذف خودسرانه کلسیم، مصرف داروهای دفع سنگ یا استفاده از درمان‌های گیاهی در دوران بارداری توصیه نمی‌شود.

اگر در دوران بارداری دچار درد شدید پهلو، تب، لرز، استفراغ مداوم، کاهش ادرار یا سایر علائم نگران‌کننده شده‌اید، مراجعه به پزشک را به تعویق نیندازید.

سوالات متداول درباره سنگ کلیه در بارداری