سنگ کلیه در کودکان اگرچه نسبت به بزرگسالان شیوع کمتری دارد، اما می‌تواند باعث درد، مشکلات ادراری و در برخی موارد عوارض جدی شود. این مشکل زمانی ایجاد می‌شود که برخی مواد موجود در ادرار به صورت کریستال تجمع پیدا کرده و به مرور به سنگ تبدیل شوند. کم آبی بدن، برخی عادات غذایی، اختلالات متابولیک، عفونت های ادراری و عوامل ژنتیکی از جمله دلایلی هستند که می‌توانند خطر تشکیل سنگ کلیه را در کودکان افزایش دهند.
علائم سنگ کلیه در کودکان بسته به سن و اندازه و محل سنگ متفاوت است و ممکن است از درد پهلو و شکم و سوزش ادرار تا تهوع، استفراغ یا وجود خون در ادرار متغیر باشد. در نوزادان و کودکان خردسال نیز تشخیص علائم دشوارتر است و گاهی بی‌قراری یا تغییر در الگوی ادرار تنها نشانه مشکل است. در این مقاله علائم، علل و انواع سنگ کلیه در کودکان، روش های تشخیص و درمان، احتمال دفع خود به خودی و نقش تغذیه در کنترل و پیشگیری از عود آن را بررسی می‌کنیم.
علائم سنگ کلیه در کودکان
علائم سنگ کلیه در کودکان به اندازه و محل سنگ و همچنین میزان انسداد مسیر ادرار بستگی دارد. بعضی سنگ های کوچک ممکن است هیچ علامتی ایجاد نکنند اما با حرکت سنگ به داخل حالِب، علائم معمولاً آشکارتر می‌شوند (niddk).
شایع ترین نشانه ها عبارت‌اند از:
- درد شدید و ناگهانی در پهلو، کمر یا پایین شکم
- انتشار درد به کشاله ران
- سوزش یا درد هنگام ادرار
- تکرر ادرار یا احساس مداوم نیاز به ادرار کردن
- وجود خون در ادرار که ممکن است ادرار را صورتی، قرمز یا قهوه ای کند
- ادرار کدر یا بدبو
- تهوع و استفراغ
- تب و لرز به خصوص در صورت وجود عفونت ادراری
- بی‌قراری در کودکان خردسال
در کودکان کم سن، درد ممکن است فقط به شکل درد شکم ظاهر شود و کودک نتواند محل دقیق آن را مشخص کند.
علائم سنگ کلیه در نوزادان و کودکان خردسال
تشخیص سنگ کلیه در نوزادان دشوارتر است، زیرا نوزاد نمی‌تواند درد یا سوزش هنگام ادرار را بیان کند. به همین دلیل، علائم ممکن است عمومی و غیر اختصاصی باشند.
علائم سنگ کلیه در نوزاد دو ماهه می‌تواند شامل بی قراری غیرمعمول، گریه هنگام ادرار، استفراغ، تب، تغییر رنگ یا ظاهر ادرار و کاهش ادرار باشد. با این حال این علائم اختصاصی سنگ کلیه نیستند و می‌توانند در عفونت ادراری یا مشکلات دیگر نیز دیده شوند. در کودکان خردسال نیز درد شکم، استفراغ، خون در ادرار یا بی‌قراری ممکن است تنها نشانه های بیماری باشند.
نکته مهم این است که در کودکان کم سن، درد ناشی از سنگ همیشه وجود ندارد، بنابراین نبود درد شدید به تنهایی سنگ کلیه را رد نمی‌کند.
آیا علائم سنگ کلیه در دختران و پسران متفاوت است؟
به طور کلی، علائم اصلی سنگ کلیه در دختران و پسران تفاوت مشخصی ندارد. بنابراین علائم سنگ کلیه در کودکان پسر و علائم سنگ کلیه در کودکان دختر می‌تواند شامل درد پهلو یا شکم، خون در ادرار، سوزش و تکرر ادرار، تهوع و استفراغ باشد.
با این حال، شیوع سنگ ممکن است با سن و جنس تغییر کند. برخی داده های کودکان نشان می‌دهند که در سال های ابتدایی زندگی، سنگ در پسران بیشتر دیده می‌شود در حالی که در سنین بالاتر این الگو می‌تواند تغییر کند. بنابراین جنسیت به تنهایی معیار مناسبی برای تشخیص سنگ کلیه نیست.
چه زمانی سنگ کلیه کودک خطرناک است؟
سنگ کلیه همیشه یک وضعیت اورژانسی نیست اما در صورت انسداد مسیر ادرار یا همراهی با عفونت می‌تواند جدی شود. تب، لرز، استفراغ مداوم، درد شدید یا کنترل نشدنی، کاهش واضح یا قطع ادرار و وجود خون در ادرار از علائمی هستند که نیاز به ارزیابی سریع پزشکی دارند.
اگر سنگ باعث انسداد ادرار و هم زمان عفونت شود، خطر آسیب به کلیه افزایش پیدا می‌کند و ممکن است نیاز به درمان فوری وجود داشته باشد.
علت سنگ کلیه در کودکان چیست؟
سنگ زمانی ایجاد می‌شود که غلظت بعضی مواد در ادرار افزایش پیدا کند و کریستال تشکیل شود. شایع ترین مواد مرتبط با تشکیل سنگ در کودکان کلسیم، اگزالات و فسفر هستند.
مهم ترین عوامل عبارت‌اند از:
- کم‌آبی و مصرف ناکافی مایعات
- مصرف زیاد نمک
- مصرف بیش از حد پروتئین حیوانی
- برخی الگوهای غذایی نامناسب
- سابقه خانوادگی سنگ کلیه
- بیماری های متابولیک و ژنتیکی مانند سیستینوری و هایپراگزالوری اولیه
- بعضی بیماری‌های کلیوی یا دستگاه ادراری
- عفونت‌های ادراری در برخی انواع سنگ
- بی‌تحرکی طولانی مدت
- برخی داروها یا مکمل ها
در کودکان پیدا کردن علت زمینه ای اهمیت زیادی دارد، زیرا احتمال عود سنگ در آینده وجود دارد.
علت سنگ کلیه در نوزادان چیست؟
سنگ کلیه در نوزادان نادرتر است، اما ممکن است در اثر عوامل ژنتیکی و متابولیک، اختلال در دفع مواد از طریق کلیه، برخی بیماری های مادرزادی، کم آبی یا بعضی شرایط پزشکی ایجاد شود. نوزادان نارس و کودکانی که محدودیت حرکتی زیادی دارند نیز ممکن است بیشتر در معرض خطر باشند.
بنابراین پاسخ به سؤال آیا سنگ کلیه در نوزادان خطرناک است؟ به اندازه و محل سنگ، وجود انسداد، عفونت و علت ایجاد آن بستگی دارد. در صورت شک به سنگ در نوزاد، ارزیابی پزشکی ضروری است و نباید درمان خانگی را جایگزین بررسی تخصصی کرد.
بیشتر بخوانید: علائم و روش‌های پیشگیری و درمان سنگ کلیه در بارداری
کدام کودکان بیشتر در معرض خطرند؟
برخی کودکان بیشتر از دیگران مستعد تشکیل سنگ هستند از جمله:
- کودکانی که آب و مایعات کافی مصرف نمی‌کنند
- کودکانی با سابقه خانوادگی سنگ کلیه
- مبتلایان به بیماری های متابولیک یا ژنتیکی مرتبط با سنگ
- کودکانی با عفونت های مکرر ادراری
- کودکانی که مدت طولانی بی تحرک هستند
- کودکانی که رژیم غذایی پرنمک یا پرپروتئین دارند
- برخی کودکان مبتلا به بیماری های کلیوی یا مشکلات دستگاه ادراری
- وجود سابقه سنگ در والدین یا خواهر و برادر نیز می‌تواند احتمال ابتلا را افزایش دهد.
انواع سنگ کلیه در کودکان
شایع‌ترین انواع سنگ کلیه در کودکان عبارت‌اند از:
| نوع سنگ | توضیح |
| کلسیم اگزالات | شایع ترین نوع در بسیاری از کودکان |
| کلسیم فسفات | یکی از انواع رایج سنگ های کلسیمی |
| اسیداوریک | با افزایش اسیداوریک و برخی عوامل غذایی و متابولیک مرتبط است |
| سیستین | معمولاً در اثر بیماری ژنتیکی سیستینوری ایجاد می‌شود |
| استروویت | بیشتر با عفونت های دستگاه ادراری ارتباط دارد |
نوع سنگ در انتخاب درمان و رژیم غذایی برای پیشگیری از عود اهمیت دارد.
سنگ کلیه در کودکان چگونه تشخیص داده می‌شود؟
پزشک ابتدا درباره علائم، سابقه خانوادگی، بیماری‌های قبلی و الگوی غذایی کودک سؤال می‌کند و سپس معاینه انجام می‌دهد. آزمایش ادرار می‌تواند خون، عفونت و برخی مواد معدنی مرتبط با تشکیل سنگ را نشان دهد. آزمایش خون نیز برای بررسی مواد معدنی و علل زمینه ای استفاده می‌شود. در برخی کودکان، آزمایش ادرار ۲۴ ساعته برای بررسی حجم ادرار، کلسیم، اگزالات، اسیداوریک، سیترات و سایر عوامل انجام می‌شود.
برای تصویربرداری، سونوگرافی کلیه و مجاری ادراری معمولاً انتخاب اولیه در کودکان است، زیرا بدون اشعه انجام می‌شود. در صورت نیاز ممکن است رادیوگرافی یا CT اسکن نیز انجام شود. CT اطلاعات دقیق تری درباره اندازه و محل سنگ می‌دهد، اما به دلیل استفاده از اشعه، معمولاً زمانی انجام می‌شود که سونوگرافی اطلاعات کافی ارائه نکند.
آیا سنگ کلیه کودکان خود به خود دفع می‌شود؟
بسیاری از سنگ های کوچک می‌توانند بدون جراحی از مسیر ادراری عبور کنند. احتمال دفع خود به خودی به اندازه و محل سنگ بستگی دارد؛ سنگ‌های بزرگ تر یا سنگ‌هایی که مسیر ادرار را مسدود کرده اند، احتمال کمتری برای دفع طبیعی دارند.
پزشک ممکن است برای کنترل درد، تأمین مایعات و کمک به دفع سنگ، درمان دارویی و مراقبت در منزل را توصیه کند. در برخی موارد نیز ادرار با صافی مخصوص بررسی می‌شود تا سنگ دفع شده برای آزمایش جمع آوری شود.
درمان سنگ کلیه در کودکان
درمان به اندازه، محل و نوع سنگ و همچنین وجود انسداد یا عفونت بستگی دارد. گزینه های درمانی ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- مصرف مایعات کافی طبق نظر پزشک
- داروهای مسکن مناسب سن کودک
- داروهای ضدتهوع در صورت نیاز
- داروهایی که در برخی موارد به عبور سنگ کمک می‌کنند
- درمان عفونت ادراری با آنتی بیوتیک در صورت وجود عفونت
- سنگ شکنی یا خارج کردن سنگ با روش های کم تهاجمی
اگر سنگ بزرگ باشد، دفع نشود، باعث انسداد، عفونت، درد مداوم یا آسیب کلیه شود، ممکن است مداخله تخصصی لازم باشد.
درمان سنگ کلیه در نوزادان
درمان سنگ کلیه در نوزادان باید کاملاً تحت نظر متخصص اطفال، نفرولوژی یا اورولوژی کودکان انجام شود. نوع و مقدار مایعات، داروها و حتی روش دفع سنگ نمی‌تواند بدون توجه به سن، وزن و وضعیت کلیه نوزاد تعیین شود.
پزشک ابتدا علت تشکیل سنگ، میزان انسداد و وجود عفونت را بررسی می‌کند. در صورت کوچک بودن سنگ و نبود عارضه، ممکن است پایش و درمان حمایتی کافی باشد؛ اما سنگ های انسدادی یا همراه با عفونت ممکن است به مداخله سریع نیاز داشته باشند.
دفع سنگ کلیه در کودکان چقدر طول می‌کشد؟
زمان دفع سنگ ثابت نیست و به اندازه، شکل و محل آن بستگی دارد. سنگ های کوچک ممکن است طی چند روز تا چند هفته دفع شوند. اگر سنگ طی چند هفته دفع نشود یا باعث درد مداوم، انسداد یا عفونت شود، پزشک ممکن است روش مداخله ای را پیشنهاد کند. برخی مراکز کودکان، عدم دفع سنگ طی حدود یک ماه را یکی از دلایل بررسی برای مداخله می‌دانند.
چه زمانی سنگ شکنی لازم است؟
سنگ شکنی معمولاً زمانی مطرح می‌شود که سنگ به اندازه‌ای بزرگ باشد که احتمال دفع طبیعی آن کم باشد یا باعث انسداد، درد مداوم، عفونت یا آسیب کلیه شود. سنگ شکنی با امواج شوکی (ESWL) یکی از روش های کم تهاجمی است که با استفاده از امواج، سنگ را به قطعات کوچک تر تبدیل می‌کند تا از طریق ادرار دفع شوند.
در برخی کودکان، بسته به اندازه و محل سنگ، یورتروسکوپی با لیزر یا برای سنگ های بزرگ و پیچیده، PCNL گزینه مناسب تری است. انتخاب روش باید توسط اورولوژیست کودکان انجام شود.
برای سنگ کلیه کودک چه بخوریم؟
رژیم غذایی کودک مبتلا به سنگ باید با توجه به نوع سنگ و نتایج آزمایش ها تنظیم شود با این حال چند اصل کلی مفید است:
- آب و مایعات کافی در طول روز
- میوه و سبزیجات متنوع
- مصرف متعادل لبنیات و دریافت کلسیم کافی از غذا
- کاهش نمک و غذاهای بسیار شور
- مصرف متعادل پروتئین
- استفاده از منابع طبیعی سیترات مانند مرکبات در صورت تأیید پزشک
- پرهیز از نوشیدنی های شیرین و نوشابه ها
کاهش شدید کلسیم غذایی توصیه نمی‌شود، زیرا در برخی کودکان می‌تواند جذب اگزالات را افزایش داده و خطر تشکیل سنگ را بیشتر کند.
چه غذاهایی باید محدود شوند؟
محدودیت غذایی به نوع سنگ بستگی دارد و نباید یک رژیم سنگ کلیه حذف کننده برای همه کودکان تجویز شود. به طور کلی بهتر است مصرف نمک، غذاهای فرآوری شده، فست فود، مقدار زیاد گوشت و پروتئین حیوانی و نوشیدنی های شیرین محدود شود.
اگر کودک سنگ کلسیم اگزالات داشته باشد، پزشک یا متخصص تغذیه ممکن است محدود کردن برخی مواد غذایی پر اگزالات مانند اسفناج، چغندر، ریواس، شکلات، مغزها و چای پررنگ را توصیه کند. با این حال، حذف کامل این مواد برای همه کودکان ضروری نیست.
چگونه از عود سنگ کلیه جلوگیری کنیم؟
از آنجا که سنگ کلیه در کودکان می‌تواند دوباره ایجاد شود، پیشگیری بخش مهمی از درمان است. مهم ترین اقدامات عبارت‌اند از:
- مصرف مایعات کافی: ادرار کودک بهتر است بیشتر مواقع زرد بسیار کم رنگ باشد.
- کاهش مصرف نمک: غذاهای کنسروی، فرآوری شده، فست فود و تنقلات شور را محدود کنید.
- رژیم متعادل: از مصرف بیش از حد گوشت و پروتئین حیوانی پرهیز شود.
- کلسیم کافی از غذا: کلسیم را بدون توصیه پزشک از رژیم کودک حذف نکنید.
- توجه به نوع سنگ: محدودیت اگزالات، پورین یا سایر مواد باید بر اساس نوع سنگ و آزمایش های کودک باشد.
- بررسی علت زمینه ای: در کودکان مبتلا به سنگ، آزمایش خون و ادرار می‌تواند به شناسایی عوامل متابولیک و کاهش احتمال عود کمک کند.
در نهایت، سنگ کلیه کودکان نیازمند بررسی علت زمینه‌ای است و نباید صرفاً با تغییر رژیم غذایی درمان شود. اگر کودک تب، استفراغ، درد شدید، کاهش ادرار یا علائم عفونت ادراری دارد، ارزیابی پزشکی باید در اولویت باشد. رژیم غذایی و میزان مایعات نیز بهتر است بر اساس سن، وزن، نوع سنگ و وضعیت کلیه توسط پزشک یا متخصص تغذیه کودکان تنظیم شود.
نتیجه گیری
سنگ کلیه در کودکان می‌تواند به دلایل مختلفی از جمله کم آبی، عادات غذایی، عوامل ژنتیکی و اختلالات متابولیک ایجاد شود و علائم آن بسته به سن و محل سنگ متفاوت است. بسیاری از سنگ های کوچک ممکن است به صورت خود به خودی دفع شوند، اما سنگ های بزرگ تر، انسدادی یا همراه با عفونت به درمان تخصصی نیاز دارند.
تشخیص به موقع، بررسی علت ایجاد سنگ و توجه به تغذیه و مصرف مایعات نقش مهمی در درمان و پیشگیری از عود دارد. به خصوص در نوزادان و کودکان خردسال، مشاهده علائمی مانند تب، استفراغ، کاهش ادرار، خون در ادرار یا درد و بی‌قراری غیرمعمول باید جدی گرفته شود و کودک برای ارزیابی پزشکی به پزشک مراجعه کند.
سوالات متداول
۱- آیا سنگ کلیه در کودکان خطرناک است؟
سنگ های کوچک معمولاً خطر جدی ایجاد نمی‌کنند، اما سنگ های بزرگ، انسدادی یا همراه با عفونت می‌توانند به کلیه آسیب بزنند و نیاز به درمان فوری داشته باشند.
۲- علائم سنگ کلیه در کودکان چیست؟
درد پهلو یا شکم، خون در ادرار، سوزش و تکرر ادرار، تهوع، استفراغ و گاهی تب از علائم شایع هستند.
۳- آیا سنگ کلیه در نوزادان خطرناک است؟
بسته به اندازه و محل سنگ و وجود عفونت یا انسداد متفاوت است. هرگونه شک به سنگ کلیه در نوزاد باید توسط پزشک بررسی شود.
۴- علائم سنگ کلیه در نوزاد دو ماهه چیست؟
بی‌قراری، گریه هنگام ادرار، استفراغ، تب، تغییر ظاهر ادرار یا کاهش ادرار ممکن است دیده شود، اما این علائم اختصاصی سنگ کلیه نیستند.
۵- آیا سنگ کلیه کودکان خودبه‌خود دفع می‌شود؟
بله، بسیاری از سنگ های کوچک بدون جراحی دفع می‌شوند، احتمال دفع به اندازه و محل سنگ بستگی دارد.
دیدگاه شما